تمیز سبب دھوا و دلایل اثبات آن — تغییر مبنای دعوا موضوع دادرسی را دگرگون

دلیل عبارت از نشانه یا حکمی است که مدعی برای اثبات رویدادی که به عنوان سبب دعوا مورد استناد واقع شده یا تعیین قواعد حاکم بر مسأله مورد نزاع از آن استفاده می کند. ولی سبب دعوا امری است که حق مورد نزاع از آن ناشی شده است. به بیان دیگر اساس و مبنای دعوا سبب آن است و وسائلی که برای اثبات و توجیه آن مبنا به کار می رود دلایل اثبات دعوا است به عنوان مثال، هرگاه شخصی به عنوان مستأجر ملکی بر مالک آن دعوا کند و الزام او را به تنظیم اجاره نامه به سود خود بخواهد سبب این دعوا عقد اجاره است و اسناد و گواهان و قرائنی که خواهان برای اثبات وقوع اجاره و میزان اجاره بها ارائه می کند دلایل اثبات دعوا است. تغییر مبنای دعوا موضوع دادرسی را دگرگون میکند و در نتیجه دعوایی که با سبب جدید اقامه می شود با دعوای پیشین متفاوت است و اعتبار امر قضاوت شده مانع استماع آن نمی شود. ولی مدعی یا مدافع شکست خورده نمی تواند به این بهانه که به دلیل ا. یادداشت بر کتاب حقوق مدنی ابری و رو، ج ۱۲، ص ۹۶ و ۹۷ احمد السنهوری الوسیط ج ۲، ش ۵۸، ص ۱۹۲ ش ۶۱، ص ۱۰۰. نا آگاهی یا اشتباه و کاهلی تمام دلایل خویش را به دادگاه تقدیم نکرده است، دوباره همان دعوا را طرح کند. زیرا رابطه دلیل و موضوع دعوا چنان نیست که با ارائه دلیل جدید بتوان گفت که دعوای دیگری طرح شده است به عنوان مثال اگر مالکی به استناد ماده ۳۲۹ ق.م. خسارت ناشی از تخریب ملک خود را بخواهد و به دلیل عدم احراز اتلاف محکوم شود، سپس همان خسارت را بر پایه کاهلی خوانده در مواظبت از دیوار خود و بر مبنای ماده ۳۳۳ ق.م. مطالبه کند پذیرش ادعای طرح شده منوط بر این است که سبب دعوا مستند قانونی آن باشد نه حق مورد تجاوز. وانگهی تغییر سبب دعوا در مرحله تجدید نظر امکان ندارد، در حالی که د. ا. م. می توان از شمار دلایل کاست یا بر آن افزود ماده ۳۶۲ ق.آ.د.م.) تمیز سبب دعوا از دلایل آن چنان که در نخستین نگاه به نظر می آید، کاری ساده نیست و مصداقهای مشتبه آن به اندازه ای است که مطالعه ویژه ای را در این زمینه ایجاب می کند.