تمییز حق کسب یا پیشه یا تجارت از حق سرقفلی

تمییز حق کسب یا پیشه یا تجارت از حق سرقفلی با توجه به تحول قوانین موجر و مستاجر و تغییر تدریجی نگرش قانونگذار در این مورد در خصوص وحدت یا دوگانگی آنها در دکترین و رویه قضایی اختلاف نظر وجود دارد. در این زمینه دو دیدگاه وجود دارد در ذیل به طور مختصر توضیح می دهیم. ▪ نظریه وحدت برخی حقوقدانان (کاتوزیان، ناصر، ١٣٧٨، ص۴٠۴) حق سرقفلی را همان حق کسب یا پیشه یا تجارت تلقی کرده اند و در تحلیل نهایی، اصطلاح حق کسب یا پیشه یا تجارت را ترکیبی نامانوس خوانده و بر آن شده اند: (امروزه همه این حق را سرقفلی می نامند) و بدین ترتیب به گونه اي معادل انگاري میان این دو مفهوم قایل شده اند. ▪نظریه ي دوگانگی در مقابل اکثریت حقوقدانان (کشاورز، بهمن،١٣٩٠،ص ٢۵زینالی، مهدي١٣٩٠، ص ٢۴) بر این باورند که، حق سرقفلی و حق کسب یا پیشه یا تجارت دو مقوله منفک از هم می باشند که هر کدام آثار و احکام مستقل و جداگانه دارند. این حقوقدانان در مقام تمیز بین این حقوق، به مواردي چند اشاره داشته، که در ذیل به اختصار توضیح داده می شود. اگرچه حق سرقفلی با حق کسب یا پیشه یا تجارت قرین است؛ لیکن این قرابت نباید سبب این پندار شود که براي بیان یک معنا از دو عبارت متفاوت استفاده شده و هر دو واحد تلقی شوند چرا که قرائنی وجود دارد که نشان می دهد این حقوق منفک از هم هستند وپایه هاي نظریه ي وحدت را متزلزل می کند از جمله اینکه: حق سرقفلی و حق کسب یا پیشه یا تجارت هر دو از حقوق نوپا و جدیدي می باشند. لیکن ابتدا سرقفلی در عرف جامعه رایج شده و متعاقب آن در سال ١٣٣٩ حق کسب یا پیشه یا تجارت پابه عرصه نهاد. (شمسی پور غلامرضا ، ١٣٨٨، ص ٨٨) مبانی این دو حقوق نیز متفاوت می باشند. حق سرقفلی بر مبناي توافق واراده ي طرفین بوجود می آید و در نهایت مورد حمایت قانون قرار می گیرد در صورتی که مبناي حق کسب یا پیشه یا تجارت حق تقدم در استفاده از محل و بقا در مکان تجاري و غیر قابل تخلیه بودن است. حق سرقفلی بر خلاف حق کسب یا پیشه یا تجارت، منحصرا متعلق به مستاجر نیست مالک بناي تجاري قبل از انعقاد عقد اجاره صاحب این حق است و می تواند آن را به اولین مستاجر واگذار کند و عوض آن را دریافت نماید و همچنین این حق می تواند در مالکیت مستاجر اول بوجود آید و از مستاجر ثانی یا مالک دریافت شود. فلسفه وضع حق کسب یا پیشه یا تجارت، به رسمیت شناختن آن توسط قانونگذار و حمایت از حقوق مستاجرین است که غالبا از قشر ضعیف جامعه هستند و نیازمند حمایت حقوقی می باشند. این حق، ریشه در توافق طرفین ندارد و الزامی ما فوق اراده، موجر را ملزم به رعایت آن می کند. در مقابل تکیه بر خواست متعاملین و حقوق متقابل آنان در حق سرقفلی مشهود است. (کامیار، غلامرضا، ص۵٨و۵٩) با مقایسه نظریات فوق می توان گفت نظریه ي دوگانگی قابل تایید است زیرا: با وجود وجوه تشابه ما بین حق سرقفلی و حق کسب یا پیشه یا تجارت در عالم واقعیت این دو مفهوم متمایز و منفک از هم هستند. هر کدام داراي عناصر علی حده و مبنا و ماهیت و همچنین سیر تاریخی جداگانه می باشند. چنانچه با لحاظ این شرایط و عناصر می توان گفت «سرقفلی حقی است که در آغاز رابط استیجاري با پرداخت وجه از ناحیه مستاجر به موجر و متاثر از عواملی چون موقعیت محل و متراژ ساختمان و یا ایجاد حقوقی براي مستاجر از جمله دارا بودن حق تمدید مدت اجاره، تحقق می یابد.» (شمسی پور، غلامرضا، ١٣٨٨، ص ۴۵) ولی حق کسب یا پیشه یا تجارت حقی تدریجی الحصول می باشد و به مرور زمان به ملکیت مستاجر در می آید به عبارت دیگر حقی ممکن الحصول می باشد نه قطعی الحصول. در زمان ارزیابی حق کسب یا پیشه یا تجارت عواملی از قبیل موقعیت و مرغوبیت محل، شرایط و کیفیت اجاره و شرایط آن، نوع بناي مورد اجاره، طول مدت اشتغال، تزیینات و مخارجی که مستاجر در مورد اجاره هزینه کرده، نوع کسب و پیشه و تجارت و همچنین پرداخت یا نپرداخت سرقفلی مد نظر کارشناس قرار می گیرند. چنانچه ملاحظه می شود پرداخت سرقفلی صرفا یکی از اقلام موثر تعیین میزان حق کسب یا پیشه یا تجارت می باشد. این قرینه اي است بر جدا بودن این مقوله از حق کسب یا پیشه یا تجارت. وانگهی قانونگذار با فلسفه یکسان سازي و شرعی کردن و همسویی آنها با موازین اسلامی به تصویب قانون روابط موجر و مستاجر ١٣٧۶ اقدام نموده است. بعد از اختصاص فصل دوم قانون مذکور به سرقفلی صراحتا در ماده ي ١٠ قانون مزبور مطالبه ي هرگونه وجهی خارج از مقررات را ممنوع اعلام نمود. مسلما حق کسب یا پیشه یا تجارت از موارد ممنوع اعلام شده می باشد. وضع این ماده مهر تاییدي بر منفک بودن حق سرقفلی از حق کسب یا پیشه یا تجارت می باشد. لذا نظر کسانی که معتقدند حق سرقفلی و حق کسب یا پیشه یا تجارت واحد می باشد و هر دو را به یک مفهوم دانسته اند چندان مطابق واقع نیست. ادامه مطلب در بخش comment #حق_کسب_یا_پیشه_یا_تجارت #سرقفلی 3 comments بختیار سید نظامی 2