توحید افعالی (کلام): قضا و قدر

بحث قضا و قدر یکی از بحث‌های مشکل کلامی است. و در کلمات متکلمین طبق مکتب‌های مختلف تفسیرهای گوناگونی شده است. هدف همه آن‌ها تعیین قلمرو و حدود آزادی انسان در عمل است. ۵. ۱ - عقیده اشاعره در قضا و قدر اشاعره طبق مسلک خودشان قضا و قدر را به معنای جبر گرفته‌اند و گفته‌اند: انسان تابع سرنوشت است و آن چه در این جهان انجام می‌دهد از روی قضا و قدر الهی است و در ازل تقدیر و امضاء شده و حتمیت پیدا کرده است و چاره‌ای جز انجام آن وجود ندارد. (اشاعره در معنای قضا و قدر می‌گویند: «قدر» یعنی خدا در ازل همه چیز را تقدیر و اندازه گرفته است و «قضا» یعنی مُهر حتمی را بر وقوع آن در خارج زده است) همان طوری که در جلسه چهارم اشاره شد این فرقه جهت گسترش قدرت خدا ، به چنین مسلکی معتقد شده‌اند و عدالت خدا را انکار کرده‌اند. چون جبر یا مساله عدالت منافات دارد. به عقیده اشاعره (جبریه) انسان در تمام اعمال خویش حتی در ایمان و کفر هیچ گونه اختیاری ندارد و هر حادثه‌ای که در خارج به مرحله وقوع می‌رسد مستقیماً از ذات باری تعالی صادر می‌شود و هیچ چیزی در وقوع آن دخالت ندارد. (کتاب‌های علمای اشعری مملو از احکام و قواعد جبر است حتی بعضی در شان سوره انعام گفته‌اند: این سوره از ابتدا تا انتها دلالت بر قول ما و مذهب ما در جبر می‌کند) مثلاً اگر آتش می‌سوزاند با اراده خداست که سوزاندن را خلق کرده است نه این که آتش عمل سوزاندن را انجام بدهد، اشاعره به آیاتی از قرآن تمسک کرده‌اند که هدایت و ضلالت را به خدا نسبت داده «تُضِلُّ بِها مَنْ تَشآءُ و تَهْدی مَنْ تشآءُ» و قدرت و قوه را از غیر خدا سلب کرده است «وَ ما تَشاَؤُنَ اِلاّ اَنْ یَشاَئَ اللّهُ». ۵.۱. ۱ - دیدگاه احمد امین مصری این نکته هم قابل ذکر است که نویسندگان و اندیشمندان اهل سنت مطالب فرقه اشعری که الآن حاکم بر جهان اهل سنت است قبول ندارند و زیر بار مکتب اشعری نمی‌روند. احمد امین مصری می‌گوید: «هنگامی انحطاط مسلمین آغاز شد که مسلمانان معتقد شدند که انسان تابع سرنوشت است. این عقیده در قرن چهارم (در قرن چهارم هجری سه اتفاق مهم رخ داد: ۱. مکتب اعتزال تعطیل شد و سلطان محمود غزنوی در غزنین و القادر باللَّه العباسی در بغداد طرفداران این فرقه را از تیغ شمشیر گذراندند. ۲. باب اجتهاد منسد شد و مذاهب اسلامی منحصر در چهار فرقه حنفی ، شافعی ، حنبلی و مالکی گردید. ۳. قرائت قرآن منحصر به قرائت قرّاء سبعة گردید.) هجری رواج یافت و تقریباً بر جامعه مسلمین حاکم گردید و موجب شد که مسلمانان از هر گونه سعی و تلاش دست بکشند.» ۵.۱. ۲ - روایت درباره جبریه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم به کسانی که دارای چنین عقیده باشند لعنت فرستاده و فرموده است: «لَعَنَ اللَّهُ الْقَدْریّةَ عَلی لِسانِ سبعینَ نَبیّاً، قیل: یا رسول اللَّه! مَنِ الْقَدْرِیِّةُ؟ قال: اَلّذینَ یَعْصُونَ اللَّهَ تعالی، وَ یقُولُونَ: کانَ ذالِکَ بِقَضاءِ اللَّهِ وَ قَدْرِهِ» «خداوند از زبان هفتاد پیامبر قدریه را لعنت کرده است. عده‌ای سؤال کردند‌ای رسول خدا! قدریه چه کسانی هستند؟ حضرت فرمود: کسانی که گناه می‌کنند و آن را به خداوند نسبت می‌دهند.» ۵. ۲ - عقیده امامیه و معتزله پیرامون قضا و قدر در مقابل مکتب اشعری، مکتب امامیه و معتزله قرار گرفته‌اند که معتقدند: خداوند در ازل علم اجمالی و تفصیلی به انجام افعال بندگان داشته است. آن‌ها در معنای قضا و قدر می‌گویند: «قَدَر» به معنای تقدیر و اندازه گیری است. یعنی: خداوند در ازل آن چه را که انسان در طول زندگی می‌خواهد انجام دهد با شرایط و عوامل آن پیش بینی کرده است. و «قضا» به معنای نفوذ و به حتمیت در آوردن است. یعنی: اراده خدا بر این تعلق گرفته که انسان همان طوری که می‌خواهد انجام شود. (القضاء، هو علمه الاجمالی بالاشیاء و باالامور الجاریة و القدر هو علمه التفصیلی بالْاشیاء و باالامور الجاریة، اَتی علمه تعالی بتفاصیل ما سیقع من الذوات و الافعال) بنابراین، به عقیده ما، «قدر» عبارت است از علم خداوند به مصالح امور، و «قضاء» عبارت است از نفوذ اراده خداوند در تکوین چیزی یا تشریع تکلیفی. و قضایی که با افعال بندگان ارتباط دارد قضاء به معنای تشریع و الزام تکلیفی است. ۵.۲. ۱ - چند روایت درباره قضا و قدر هم اکنون به بعضی از آیات و روایات در این باره توجه کنید: ۱- حضرت امیرالمؤمنین علی «ع» پس از بازگشت از جنگ صفین در کوفه نشسته بود. شخصی عرض کرد: ‌ای امیرمؤمنان! رفتن ما به جنگ اهل شام به قضا و قدر الهی بود؟ حضرت فرمود: آری، آن مرد گفت: پس رنجی که من در این راه بردم به حساب خدا گذاردم؟ (یعنی: چون رفتن من به قضا و قدر خدا بوده است پس من اجری نخواهم داشت) حضرت علی «علیه‌السلام» فرمود: «وای بر تو‌ای مرد شامی که گمان می‌کنی قضا و قدر به معنای اجبار است اگر چنین بود ثواب و عقاب و وعد و وعید الهی بیهوده بود؛ خداوند سبحان بندگان خود را امر کرده و مخیّر ساخته؛ و نهی کرده و بر حذر داشته؛ و تکالیف آسانی بر دوش آنان گذارده، هرگز تکلیف سنگین نکرده، و در برابر کار کم پاداش زیادتر قرار داده و هیچ گاه کسی از روی اجبار او را معصیت نکرده، و از روی اکراه اطاعت نکرده است.» و یحک! لعّلک ظننت قضاءً لازماً، و قدراً حاتماً! و لو کان کذالک لَبَطل الثوابُ و العقابُ، و سقط الوعد و الوعید. انّ اللَّه سبحانه امر عباده تخییراً، و نها هم تحذیراً، و کلّف یسیراً، و لم یُکلّف عسیراً، و اعطی علی القلیل کثیراً؛ و لم یعصّ مغلوباً، و لم یُطع مُکرهاً ۲- در روایتی از امام صادق «ع» نقل شده که فرموده است: «اِنّ اللَّهَ اِذا اَرادَ شَیْئاً قَدَره، فَاِذا قدّرَه قَضاه، وَ اِذا قضاه امضاه.» «اگر اراده خداوند به چیزی تعلق گیرد که انجام پذیرد ابتدا آن را اندازه گیری می‌کند سپس آن را به مرحله اجرا می‌رساند...» ۳- امام صادق «علیه‌السلام» می‌فرماید: «لا یَکُونُ شَی ءٌ فِی الْاَرْضِ وَ لا فِی السَّمآءِ اِلاّ بِهذِهِ الْخِصالِ السِّبْعِ: بِمَشِیِّةٍ، وَ اِرادَةٍ، وَ قَدَرٍ، وَ قَضاءٍ، وَ اِذْنٍ، وَ کِتابٍ وَ اَجَلٍ فَمَنْ زَعَمَ اَنَّهُ یَقْدِرُ عَلی نَقْضٍ وَاحِدَةٍ فَقَدْ کَفَرَ.» «هیچ چیزی در آسمان و زمین وجود ندارد مگر با این هفت خصلت: با مشیت و اراده و قدر و قضا و اذن و کتاب و اجل و هر که گمان کند که او می‌تواند یکی از این‌ها را نقض کند کافر است.» ( روایات واراده از ائمه معصومین علیهم‌السّلام درباره مسئله «قضا و قدر» مختلف است. بعضی امر به قضا و قدر می‌کنند و منکران قضا و قدر را مسلمان معرفی نمی‌کند. بعضی از روایات تعرض به مسئله قضا و قدر را نهی کرده‌اند و گفته‌اند: این یک سری از اسرار خداوند سبحان است. و بعضی از روایات حدود مساله قضا و قدر را اجمالاً و یا تفصیلاً بیان نموده‌اند) ۵.۲. ۲ - آیات قرآنی درباره قضاء و قدر آیات قرآنی نیز درباره مسئله قضاء و قدر زیاد است: ۱- «انّا کُلّ شیٍ ء خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ.» «ما هر چیز را طبق تقدیر سابق آفریدیم.» ۲- «وَ ما کانَ لِنَفْسٍ انْ تَمُوتَ الاّ بِاِذْنِ اللَّهِ کِتاباً مُؤَجّلاً.» «هیچ کس جز به فرمان و اذن خدا نمی‌میرد، این سرنوشتی است تعیین شده.» ۳- «وَ کانَ امْرُ اللَّهِ قَدَرَاً مَقْدُوراً.» «و فرمان خدا حکمی نافذ و حتمی خواهد بود.» ۴- «وَ کُلُّ شئٍ فَعَلوهُ فِی الزُّبُرِ و کُلُّ صَغیرٍ و کَبیرٍ مُسْتَطرٌ.» «و هر عملی کردند در نامه‌های اعمالشان ثبت است، و هر کار کوچک و بزرگی آن جا نوشته شده است.» ۵. ۳ - تقدّم قدر بر قضا آن چه در روایات ائمه معصومین علیهم‌السّلام صادر شده است تقدم قدر بر قضا است. همان طوری که در بحث پیشین در چند روایات اشاره شد. چون قضا و حتمیت طبق تقدیر و قدر قرار می‌گیرد. و از این که تعبیر به «قضا و قدر» می‌کنند به جهت سهولت است و وجهی دیگر بر آن مترتب نیست. منبع: التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، ج ۱۵، ص ۳۷۷ · اعراف/سوره۷، آیه۱۵۵ · تکویر/سوره۸۱، آیه۲۸ · زُهل الاسلام، ج ۳، ص ۷۰ · قاضی عبدالجبار، شرح اصول خمسه، ص ۷۷۵ · اللطائف الغیبیة، ص۱۹۷ و ۱۹۸ · ص ۷۸۶، حکمت ۷۳ · المحاسن، ص ۲۴۴ · قمر/سوره۵۴، آیه۴۹ · آل عمران/سوره۳، آیه۱۴۵ · احزاب/سوره۳۳، آیه۳۸ · قمر/سوره۵۴، آیه۵۲ - ۵۳