توحید‌: رویکرد عرفان اسلامی

نظریۀ توحید در معارف صوفیانه از چند جهت قابل بررسی است: ۱. از جهت سلوک عملی و معرفتی انسان به سوی خدا؛ ۲. از حیث وجودی و رابطۀ خدا با عالم هستی ؛ ۳. در پیوند با نظریۀ انسان کامل. ۶. ۱ - سلوک عملی و معرفتی صوفیانه در تصوف آغازین، مهم‌ترین دغدغۀ صوفیان ایجاد رابطه با خدا بود. پس برای وصول به خداوند پاک و یگانه، باید پاک و منفرد شد، زیرا به باور صوفیان او که فرد و یگانه است، بندۀ خود را فرد و یگانه می‌خواهد. هنگامی که قلب انسان از تعلقات مجرد شـود، پذیـرای نور توحیـد می‌گـردد و از این‌ نـور ــ که نور وحدانیت است ــ علم توحید برای او حاصل شود. از همین‌روی، یکتا گفتن خداوند «توحید اقرار»، و یکتا شدن برای خدا «توحید معرفت» خوانده شده است و دو مقام تفرید و تجرید نیز از منازل و مقامات توحید به شمار آمده‌اند. همچنین ب. ت. ب. مراتب معرفت، متناسب با ۳ مرتبۀ علم‌الیقین ، عین‌الیقین و حق‌الیقین ، توحید را دارای ۳ مرتبۀ عام، خاص و اخص دانسته‌اند. همان تجلی که بنابر حدیث قدسی، آسمان و زمین گنجایش آن را ندارد و تنها دل مؤمن پذیرای آن است. به همین سبب، قلب جایگاه توحید به شمار آمده است که حق تعالی در آن ساکن است. از این تعابیر معلوم می‌شود که توحیدْ معرفتی خاص و پنهانی است و به همین سبب، موحدان شایستگی آن را دارند که بر آنان نام عارف اطلاق شود. از دیدگاه وی، مقام سرّ در توحید، آخرین درجه در عبودیت ، و نخستین درجه در ربوبیت است. کسی که به مقام سرّ نرسد، نمی‌تواند عبودیت را از ربوبیت تفکیک کند و به همین سبب، برای او در مقام اتحاد، دعوی «انانیت» باقی می‌ماند، در حالی که واصل به سرّ توحید، از این دعوی خالی است. افزون بر تفرید و تجرید، اخلاص نیز از جهاتی با توحید مرتبط است: نخست از این‌رو که هر دو به مقام سرّ مربوط می‌شوند. اخلاص سرّی از اسرار الٰهی است که در دل بندۀ محبوب حق به ودیعه گذاشته می‌شود و نتیجۀ آن تطهیر سرّ و باطن از ماسوی‌الله است، و توحید محض نیز همچون اخلاص به طهارت دل می‌انجامد. وی معتقد است که سالک با اخلاص به تولای خاص الٰهی نایل می‌شود و در نتیجه، به جای عبادت نفسانی (عبادت نفوسیه)، خدا را با وحدانیت (عبادت وحدانیه) می‌پرستد و به توحید خاص گام می‌نهد. از این‌رو، اخلاص در مفهوم نظری خود، معادل توحید و به معنی تنزیه حقیقت احدی از شایبۀ کثرت است. سورۀ توحید نیز به سبب آن‌که معانی توحیدی بدون اوصاف و اضافات، و به شکلی خالص در آن آمده است، سورۀ اخلاص نامیده شده است. دو واژۀ توحید و اخلاص از جهت متعدی بودن با یکدیگر شباهت دارند. در این مقام، سالک با بذل هستی و عدم التفات به حادثات، مقام اخلاص را درک می‌کند. وی این توحید را توحید قِدَم می‌نامد. به باور او، عالی‌ترین مرتبۀ توحید آن است که انجام بنده به آغازش برگردد و چنان باشد که بود. حالِ عبد در این بازگشت، همان حال ذریۀ آدم در میثاق الست است که در آن به صورت شبحی در پیشگاه الٰهی حضور می‌یابد، در حالی که در اعماق دریای توحید فرو رفته و نابود شده است و حق تعالی هرگونه که می‌خواهد تدبیر خود را دربارۀ او اجرا می‌کند. در نتیجه، تمایزی هم میان قدیم و حادث وجود نخواهد داشت. وی این تجلی را نهایت توحید می‌داند، و از آخرین مرتبۀ توحید پس از توحید حال، با تعبیر «توحید مشاهده» یاد می‌کند که در آن اشیاء از حیث وحدانیت مشاهده می‌شوند، یعنی وحدت و کثرت د. ح. دیده می‌شود. ۶.۱.۱. ۷ - نتیجه‌گیری بدین‌ترتیب، ره‌آورد توحید مشاهده است. اما سالکان برای درک توحید باید بدایاتی را طی کنند که این بدایات همان نور فطرت و اسلام است که در قرآن و حدیث بدان اشاره شده است. از دیدگاه وی سخت‌ترین مقام در توحید، مقام قبض است، چرا که ارواح در این مقام از شدت قداست پروردگار ذوب می‌گردند، و اشباح در زندان هیبت حق محبوس می‌شوند. بدین‌ترتیب، منازل پیشین چون توکل و تجرید، مقدمۀ وصول به نهایت توحید است. از این‌رو، صوفی در سیر خود به سوی احدیت ذات، از ذکر تهلیل آغاز می‌کند که کلمۀ توحید و اخلاص است . اما مقام سوم را مقام وحدت می‌نامد و معتقد است که این مقام به حضرت ختمی مرتبت (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) و برخی از خاصان اولیای محمدی اختصاص دارد. در این مسیر، سالک برای درک هر یک از مقامات توحید، باید حجابی را کنار بزند و با کنار زدن هر حجاب توحیدی دیگر بر او نمایان می‌شود. نام حجابها و توحیدهای ۳۶ ‌ ‌گانه بدین‌ قرار است: حجاب نعمت و توحید رحمت ، حجاب ابدیت و توحید قیومیت، حجاب انوار و توحید اسرار، حجاب نسبت و توحید مشیت ، حجاب افادت و توحید شهادت، حجاب شفع و توحید جمع ، حجاب خلق و توحید حق، حجاب امر و توحید سرّ، حجاب ترک و توحید مُلک، حجاب سیادت و توحید عبادت، حجاب تولی و توحید تجلّی، حجاب وراثت و توحید استغاثه ، حجاب اسلام و توحید اعلام ، حجاب قرع الباب و توحید اسباب، حجاب اعمال و توحید انزال، حجاب مسمی و توحید اسماء، حجاب اختبار و توحید اختیار، حجاب اطلاع و توحید اتّساع ، حجاب اتّباع و توحید استماع ، حجاب ریب و توحید غیب، حجاب قدم و توحید کرم، حجاب تسلیم و توحید تعظیم ، حجاب نعلین و توحید کونین، حجاب ثنا و توحید فنا ، حجاب مُنّت و توحید منّت، حجاب عرض و توحید خفض ، حجاب عفو و توحید صَرف، حجاب سریر و توحید مصیر حجاب مِلک و توحید افک، حجاب خلاص و توحید اخلاص، حجاب عبادت و توحید سیادت، حجاب نار و توحید استغفار ، حجاب اشراف و توحید اوصاف، حجاب شرک و توحید ملک، حجاب احسان و توحید ایمان، حجاب کفالت و توحید وکالت ، ترکیب نفی و اثبات تهلیل، اشاره به کنار زدن حجابها و ظهور توحید دارد. از دیدگاه صوفیان حرف نفی در تهلیل، نه‌تنها نفی اصنام ظاهری و باطنی، بلکه نفی ماسوی‌الله است. ۶. ۲ - خداشناسی صوفیه در خداشناسی صوفیه، توحید به تنزیه مطلق حق گرایش دارد، به گونه‌ای که حتی از توحید نیز نمی‌توان سخن گفت. حلاج در مناجات‌های خود خداوند را از آنچه موحدان در توحیدش می‌گویند، منزه می‌داند. از دیدگاه وی سخن گفتن از توحید با حقیقت آن منافات دارد، زیرا وقتی بنده‌ای از توحید خدا سخن بگوید، خود را اثبات کرده است و کسی که خود را اثبات کند، شرک خفی آورده است. به همین سبب، توحید را نمی‌توان از راه تعلیم ظاهری فرا گرفت، زیرا آنچه معلم در توحید بگوید، نشان از غیر دارد و هرجا که نشانی از غیر باشد، در مقایسه با توحید ناب شرک محسوب می‌شود. شبلی تا بدانجا پیش می‌رود که حتی تصوف را در جنب توحید، شرک می‌داند، زیرا در تصوف دل از رؤیت غیر باز داشته می‌شود، در حالی که غیرحق وجود ندارد. او مقصود خود را از این عنوان به دو وجه بیان می‌کند: یکی آن‌که متعلق تنزیه توحید باشد، نه حق؛ یعنی توحیدی که به حق نسبت می‌دهیم، از این‌که به غیرحق نسبت داده شود، منزه است. پس در اینجا توحید تنزیه می‌شود. وجه دیگر آن‌که خداوند منزه است از این‌که مخلوق او را به توحید تنزیه کند، زیرا او خ. ر. ب. تنزیه توحید تنزیه می‌کند، نه به واسطۀ مخلوق. در میان اذکار صوفیه، ذکر «هو» به سبب دلالت بر ذاتی غایب و بی‌نشان، جایگاه خاصی در تنزیه توحید دارد. توحید در هستی‌شناسی عرفانی آن است که صفت وجود از غیرحق نفی شود. از جهت سریان مطلق در مقید و به حکم مظهریت آن، حتی بت نیز مجلای توحید دانسته شده است و از این‌رو، گاه بیان شده است که توحید حقیقی با بت‌پرستی منافاتی ندارد، چرا که غیرحق اساساً وجود ندارد. از آن‌جا که عارف در مقام شهود به معدوم بودن وجودات اضافه شده به ماهیات پی می‌برد و در پی آن، حقیقت توحید به او رخ می‌نماید، از این توحید با عنوان « توحید شهودی » هم یاد شده است. این تمایز در میان عارفان پیشین وجهی نداشته است. با این همه، ابن‌عربی به جنبۀ دیگری از ادراک توحید اشاره می‌کند که حصول آن با لحاظ غیرصورت می‌گیرد و آن توحید الوهیت است که ادراک آن وابسته به ادراک عبودیت است. از این‌رو، در «تجلی الدور» از دوری بودن عبودیت و توحید یاد می‌کند؛ یعنی از یک‌سو، هر کس خ. ر. ب. عبودیت بشناسد، پروردگارش را در یگانگی الوهیتش خواهد شناخت و از سوی دیگر، هر کس پروردگار را به الوهیت بشناسد، خ. ر. ب. عبودیت خواهد شناخت. پس توحید با معرفت نفس رابطه‌ای مستقیم دارد. پس وقتی خداوند حقیقت ماسوی‌الله را به او بنمایاند و دریابد که اشیاء همانند خود او فاقد هستی‌اند، در این صورت خواهد دید که حقیقت اشیاء بی‌کم و کیف همان ذات خدا ست. به همین سبب، واصل به حق می‌تواند «اناالحق» و «سبحانی» بگوید، زیرا هیچ‌کس به حق واصل نمی‌شود، مگر آن‌که ذات و صفات خود را ذات و صفات حق ببیند. ۶. ۳ - نظریه توحید در تعالیم ابن‌عربی نظریۀ توحید در تعالیم ابن‌عربی، از جهت وصول انسان به توحید حقیقی جمعی یا احدیت جمع، با نظریۀ انسان کامل پیوند خورده است. قطب‌الدین نیریزی (د ۱۱۷۳ق) نیز میان توحید ذاتی حق و حقیقت ولایت محمدیۀ علوی تلازمی عقلی قایل می‌شود و معتقد است که نور ولایت علوی، عین تجلی ذات احدی است. در عرفان شیعی ائمۀ اطهار (علیه‌السلام) و اوصیای پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم)، مظاهر توحید ذاتی تلقی می‌شوند و از اجساد نورانی آنان با تعبیر « هیاکل توحید » یاد شده است و باور بر آن است که مردم به واسطۀ مظهریت این هیاکل، به نور توحید راه می‌یابند. منبع: کشف المحجوب، ج۱، ص۲۴۰-۲۴۱، به کوشش محمود عابدی، تهران، ۱۳۸۳ش · کشف الاسرار و عدة الابرار، ج۸، ص۱۰۰، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران، ۱۳۶۱ش · منارات السائرین و مقامات الطائرین، ج۱، ص۸۳، به کوشش سعید عبدالفتاح، کویت، ۱۹۹۳م · صد میدان، ج۱، ص۵۶، به کوشش قاسم انصاری، تهران، ۱۳۶۳ش · منارات السائرین و مقامات الطائرین، ج۱، ص۲۸-۲۹، به کوشش سعید عبدالفتاح، کویت، ۱۹۹۳م · «رسالۀ مقامات القلوب»، ج۱، ص۹۲-۹۳، ترجمۀ علیرضا ذکاوتی قراگزلو، معارف، تهران، ۱۳۶۸ش، دورۀ ۶، شم‌ ۱ و ۲ · النفحات الاٰلهیة، ج۱، ص۲۵۳، به کوشش محمد خواجوی، تهران، ۱۳۷۵ش · تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ج۱، ص۲۷۷، ترجمۀ اسماعیل سعادت، تهران، ۱۳۷۳ش · اعراف/سوره۷، آیه۱۶۰ · «تفسیر جعفر الصادق»، ج۱، ص۳۰، بخشی از «حقائق التفسیر»، مجموعۀ آثار، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ۱۳۶۹ش · منازل القربة، ج۱، ص۹۹، به کوشش خالد زهری، رباط، ۱۴۲۳ق · بیان الفرق بین الصدر و القلب و الفؤاد و اللب، ج۱، ص۳۹، به کوشش نقولاهیر، بیروت، ۱۹۵۸م · ج۱، ص۱۴۶، چهار رسالۀ چاپ نشده از روزبهان بقلی، به کوشش پل بلانفا، تهران، ۱۳۷۷ش · ج۱، ص۱۴۸، چهار رسالۀ چاپ نشده از روزبهان بقلی، به کوشش پل بلانفا، تهران، ۱۳۷۷ش · احیاء علوم‌الدین، ج۴، ص۳۷۶، بیروت، دارالمعرفه · کشف المحجوب، ج۱، ص۴۲۵، به کوشش محمود عابدی، تهران، ۱۳۸۳ش · «فی فرق بین‌الاخلاص و الصدق» (نک‌ : مل‌، ج۱، ص۵۰-۵۱، Abdel-Kader ۱) · «فی فرق بین‌الاخلاص و الصدق» (نک‌ : مل‌، ج۱، ص۵۱، Abdel-Kader ۱) · تفسیر القرآن الکریم، ج۲، ص۸۶۹، به کوشش مصطفی غالب، بیروت، ۱۹۷۸م · فصل الخطاب، ج۱، ص۲۷۰، به کوشش جلیل مسگرنژاد، تهران، ۱۳۸۱ش · نص النصوص، ج۱، ص۳۵۳، به کوشش همان دو، تهران، ۱۳۵۲ش · الانسان الکامل، ج۱، ص۱۰۶، به کوشش ماریژان موله، تهران، ۱۳۷۷ش · «طیفهایی از اندیشۀ اسلامی، ج۱، ص۶۲۳، نظریات سعیدالدین فرغانی در باب وحدت و کثرت»، میراث تصوف، به کوشش لئونارد لویزن، ترجمۀ مجدالدین کیوانی، تهران، ۱۳۸۴ش · کشف المحجوب، ج۱، ص۴۱۱، به کوشش محمود عابدی، تهران، ۱۳۸۳ش · ج۱، ص۳۸، به کوشش نظیف محرم خواجه، استانبول، ۱۹۷۳م · «فی فرق بین‌الاخلاص و الصدق» (نک‌ : مل‌، ج۱، ص۵۱-۵۲، Abdel-Kader ۱) · «فی فرق بین‌الاخلاص و الصدق» (نک‌ : مل‌، ج۱، ص۵۳-۵۵، Abdel-Kader ۱) · التجلیات الالٰهیة، ص۴۰۷، به کوشش عثمان اسماعیل یحیی، تهران، ۱۴۰۸ق · التجلیات الالٰهیة، ص۴۰۴-۴۰۶، به کوشش عثمان اسماعیل یحیی، تهران، ۱۴۰۸ق · التجلیات الالٰهیة، ص۳۵۴، به کوشش عثمان اسماعیل یحیی، تهران، ۱۴۰۸ق · ج۱، ص۱۹۶، به کوشش نظیف محرم خواجه، استانبول، ۱۹۷۳م · منازل السائرین، ج۱، ص۲۸۵، ترجمۀ عبدالغفور روان‌فرهادی، تهران، ۱۳۸۳ش · الصلات و مقاصدها، ج۱، ص۹۴-۹۶، قاهره، ۱۹۶۵م · کاشف الاسرار، ج۱، ص۹۶، به کوشش هرمان لندلت، تهران، ۱۳۵۸ش · صافات/سوره۳۷، آیه۳۵ · محمد/سوره۴۷، آیه۱۹ · ج۱، ص۶۷-۶۸، به کوشش خالد محمد عدنان زرعی و محمدغسان نصوح عزقول، دمشق، ۱۹۹۳م · مصباح الهدایة و مفتاح الکفایة، ج۱، ص۱۶۹، به کوشش جلال‌الدین همایی، تهران، ۱۳۷۲ش · منارات السائرین و مقامات الطائرین، ج۱، ص۸۳-۸۵، به کوشش سعید عبدالفتاح، کویت، ۱۹۹۳م · فضائل الانام، ج۱، ص۲۰-۲۵، به‌کوشش مؤید ثابتی، ۱۳۳۳ش · الفتوحات المکیه، ج۲، ص۴۰۵، بیروت، دارصادر · بقره/سوره۲، آیه۱۶۳ · بقره/سوره۲، آیه۲۵۵ · آل‌عمران/سوره۳، آیه۱-۲ · آل‌عمران/سوره۳، آیه۶ · آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۸ · نساء/سوره۴، آیه۸۷ · انعام/سوره۶، آیه۱۰۲ · انعام/سوره۶، آیه۱۰۶ · اعراف/سوره۷، آیه۱۵۸ · توبه/سوره۹، آیه۳۱ · توبه/سوره۹، آیه۱۲۹ · یونس/سوره۱۰، آیه۹۰ · هود/سوره۱۱، آیه۱۴ · رعد/سوره۱۳، آیه۳۰ · نحل/سوره۱۶، آیه۲ · طه/سوره۲۰، آیه۸ · توبه/سوره۹، آیه۱۳-۱۴ · توبه/سوره۹، آیه۹۸ · زمر/سوره۳۹، آیه۱۸ · انبیاء/سوره۲۱، آیه۸۷ · مؤمنون/سوره۲۳، آیه۱۱۶ · نمل/سوره۲۷، آیه۲۶ · قصص/سوره۲۸، آیه۷۰ · قصص/سوره۲۸، آیه۸۸ · فاطر/سوره۳۵، آیه۳ · زمر/سوره۳۹، آیه۶ · غافر/سوره۴۰، آیه۳ · غافر/سوره۴۰، آیه۶۲ · غافر/سوره۴۰، آیه۶۵ · دخان/سوره۴۴، آیه۸ · حشر/سوره۵۹، آیه۲۲ · حشر/سوره۵۹، آیه۲۳ · تغابن/سوره۶۴، آیه۱۳ · مزمل/سوره۷۳، آیه۹ · کاشف الاسرار، ج۱، ص۹۵، به کوشش هرمان لندلت، تهران، ۱۳۵۸ش · مجموعۀ آثار فارسی، ج۱، ص۵۰، به‌ کوشش نجیب مایل هروی، تهران، ۱۳۶۸ش · ج۱، ص۹۳، پاریس، ۱۹۳۶م · ج۱، ص۷۷، به کوشش علی فاضل، تهران، ۱۳۷۳ش · کشف المحجوب، ج۱، ص۵۳، به کوشش محمود عابدی، تهران، ۱۳۸۳ش · ج۱، ص۴، قاهره، ۱۴۰۷ق · «کتاب الالف»، ج۱، ص۳، «کتاب الیاء»، رسائل، حیدرآباد دکن، ۱۳۶۱ق · الفتوحات المکیه، ج۲، ص۵۷۸، بیروت، دارصادر · الفتوحات المکیه، ج۲، ص۵۷۹، بیروت، دارصادر · «عینیة الوجود»، ج۱، ص۳۳۹-۳۵۲، گنجینۀ بهارستان، به کوشش هاشم محدث، تهران، ۱۳۷۷ش · ۲، ۳، ابن عربی، محیـی‌الدین، «کتاب الالف»، «کتاب الیاء»، رسائل، حیدرآباد دکن، ۱۳۶۱ق · الفتوحات المکیه، ج۲، ص۵۲۵، بیروت، دارصادر · الفتوحات المکیه، ج۲، ص۴۰۸، بیروت، دارصادر · تعلیقات بر التجلیات (نک‌ : هم‌، ج۱، ص۷۹، ابن عربی) · جامع‌ الاسرار، ج۱، ص۸۶، به کوشش هانری کربن و عثمان اسماعیل یحیی، تهران، ۱۳۶۸ش · گلشن راز، بیت ۸۶۶، به کوشش صمد موحد، تهران، ۱۳۶۸ش · الانسان الکامل، ج۱، ص۲۱۴، به کوشش ماریژان موله، تهران، ۱۳۷۷ش · کشف الحقایق، ج۱، ص۱۶۷، به کوشش احمدمهدوی ‌دامغانی، تهران، ۱۳۴۴ش · شرح لمعات، ج۱، ص۲۵۷، به کوشش احمد قدسی، تهران، ۱۳۷۹ش · مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن‌راز، ج۱، ص۲۲۷-۲۲۸، به کوشش محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی، تهران، ۱۳۷۰ش · مکتوبات امام ربانی، ج۱، ص۵۷-۶۰، نولکشور، ۱۹۱۳م · نفحات الانس، ج۱، ص۴۸۳، به کوشش محمود عابدی، تهران، ۱۳۷۰ش · ج۱، ص۱۵۷، مصنفات فارسی، به کوشش نجیب مایل هـروی، تهران، ۱۳۶۹ش · لطایف اشرفی، ج۲، ص۱۲۹، دهلی، ۱۲۹۷ق · «التوحید و النبوة و الولایة»، ج۱، ص۳۶، رسائل، به کوشش جلال‌الدین آشتیانی، مشهد، ۱۳۵۷ش · ۱۰۲، جیلی، عبدالکریم، المناظر الاٰلهیة، ج۱، ص۱۰۱، به کوشش نجاح محمود غنیمی، قاهره، ۱۴۰۷ق · التجلیات الالٰهیة، ص۵۱۸، به کوشش عثمان اسماعیل یحیی، تهران، ۱۴۰۸ق · التجلیات الالٰهیة، ص۵۱۹، به کوشش عثمان اسماعیل یحیی، تهران، ۱۴۰۸ق · الرسالة الوجودیة فی قوله من عرف نفسه فقد عرف ربه، ج۱، ص۴-۵، قاهره، ۱۹۷۳م · الرسالة الوجودیة فی قوله من عرف نفسه فقد عرف ربه، ج۱، ص۹، قاهره، ۱۹۷۳م · الرسالة الوجودیة فی قوله من عرف نفسه فقد عرف ربه، ج۱، ص۵، قاهره، ۱۹۷۳م · اسرار الشریعة، ج۱، ص۲۴۲، به کوشش محمد خواجوی، تهران، ۱۳۶۲ش · تمهید القواعد، ج۱، ص۲۲۰، به کوشش جلال‌الدین آشتیانی، تهران، ۱۳۶۰ش · فصوص الحکم، ج۱، ص۱۸۴، به کوشش ابوالعلاء عفیفی، بیروت، ۱۳۶۵ق · الانسان الکامل، ج۱، ص۳۱، قاهره، ۱۳۷۵ق · الانسان الکامل، ج۱، ص۱۱۱، قاهره، ۱۳۷۵ق · الکمالات الاٰلهیة، ج۱، ص۶۷، به کوشش سعید عبدالفتاح، قاهره، ۱۴۱۷ق · الکمالات الاٰلهیة، ج۱، ص۲۳۰، به کوشش سعید عبدالفتاح، قاهره، ۱۴۱۷ق · مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن‌راز، ج۱، ص۲۱، به کوشش محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی، تهران، ۱۳۷۰ش · الکمالات الاٰلهیة، ج۱، ص۲۸۶، به کوشش سعید عبدالفتاح، قاهره، ۱۴۱۷ق · عنقاء مغرب، ج۱، ص۷۵، قاهره، ۱۳۷۳ق · شرح بر میزان الصواب در شرح فصل الخطاب قطب‌الدین محمد نیریزی، ج۲، ص۶۸۷-۶۸۸، به کوشش محمد خواجوی، تهران، ۱۳۸۴ش · الاضافة الاشراقیة فی شرح قصیدة الابداعیة، ج۱، ص۳۰، تهران، ۱۳۷۹ش · قوائم الانوار و طوالع الاسرار، ج۱، ص۱۶۱، به کوشش خیرالله محمودی، قم، ۱۳۸۳ش · قوائم الانوار و طوالع الاسرار، ج۱، ص۲۵۹-۲۶۰، به کوشش خیرالله محمودی، قم، ۱۳۸۳ش