ثمود: دورنمایی از قوم ثمود

قوم ثمود، امّتی از عرب بودند که پس از قوم عاد، به وجود آمدند در قرآن حدود محل سکونت قوم ثمود معیّن نشده، ولی اشاره شده است که آنان خانه‌های خود را در «وادی» از سنگ می‌ساختند. و مسکن قوم ثمود در ساحل دریای سرخ نزدیک وادی‌ القری بود، سرزمین وادی القُری (بین مکه و شام ) در ناحیه حِجر، (که هم‌اکنون بعضی از آثار آن شهر در میان تخته سنگ‌های عظیم دیده می‌شود) می‌زیستند، و از قبایل مختلف تشکیل شده بودند و هم‌چون قوم عاد در بت‌پرستی ، فساد ، ظلم و طغیان غوطه‌ور بودند، و در زندگی‌شان جز انحراف و گمراهی، چیز دیگری دیده نمی‌شد. استرابون این منطقه را اگره، و پلینیوس آن‌را هگره ضبط کرده است. بطلمیوس حِسْما و حجاز را اقامت‌گاه ثمودیان دانسته است. ۴. ۱ - خانه‌سازی ثمودیان ثمودیان در ظاهر دارای تمدن پیشرفته و شهرها و آبادی‌های محکم بودند، و از قطعه‌های عظیم سنگ‌های کوهی، ساختمان می‌ساختند، و برای حفظ خود پناهگاه‌های استواری ساخته بودند، و در شهر حِجر دارای امکانات وسیع مادی و تشکیلات پر زرق و برق بودند، از این‌رو آنها را «اصحاب حِجر» می‌نامند. بر بنیاد برخی همانندی‌ها که در قرآن آمده است، «اَصحابُ‌ الْحِجْر» مذکور در آیه ۸۰ سوره حِجْر ، همان قوم ثمود است. و به تعبیر قرآن، آنها در کار زندگی دنیایشان آن‌قدر سخت‌کوش بودند که برای خود، خانه‌های امن و امانی در دل کوه‌ها می‌تراشیدند‌. در این آیه می‌فرماید: « ( وَثَمُودَ الَّذِینَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ ) » که در این آیه از ساختمان‌های قوم ثمود و این‌که آنان این ساختمان‌ها را با بریدن صخره‌ها و سنگ‌های کوه‌ها بنا می‌کردند، یاد شده است. همچنین مفاد این آیه می‌رساند که قوم ثمود در سرزمینی کوهستانی و پر از صخره زندگی می‌کردند. ۴. ۲ - تمدن پیشرفته این مطلب نشان‌گر آن است که آنها در یک منطقه کوهستانی می‌زیستند، و دارای تمدن پیشرفته مادی بودند که به آنها امکان می‌داد تا در درون کوه‌ها، خانه‌های امن تهیه کنند، تا در برابر طوفان‌ها و سیل و زلزله ، در امان باشند. ولی به‌همان‌ اندازه که دل به دنیا بسته بودند، دل از امور معنوی بریده بودند، و در لجن‌زار تباهی‌ها و ستم‌ها و آلودگی‌های معنوی، غوطه می‌خوردند. حکومت ملوک‌ الطوایفی، قبیلگی، ملی‌گرایی و تبعیضات نژادی، سرنوشت آنها را تعیین می‌کرد. و بر همین اساس به فساد و تباهی‌ها، دامن می‌زدند، چنان‌که قرآن در توصیف آنها می‌گوید: « ( وَکانَ فِی الْمَدِینَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ یفْسِدُونَ فِی الْاَرْضِ وَ لا یصْلِحُونَ ) ؛ آنها (قوم ثمود) در آن شهر (حِجر) نُه گروهک و قبیله بودند که فساد در زمین می‌کردند، و برای اصلاح خویش اقدام نمی‌نمودند.»‌ ۴. ۳ - بت‌های ثمودیان قوم ثمود، دارای هفتاد بت بودند، چندین بت‌کده داشتند، بت‌های بزرگ آنها عبارت بودند از: « لات ، عُزّی ، منوت (منات) هُبَل و قیس .» این بت‌ها به خصوص، مورد احترام شدید قوم ثمود بودند، آنها را شب و روز می‌پرستیدند، بت‌کده‌ها را به نام آنها نام‌گذاری کرده بودند، هیچ کس حق نداشت که آن بت‌کده‌ها را به عنوان مالکیت تصرّف کند، یا مرده خود را در آنها دفن نماید، اگر کسی تخلف می‌کرد، می‌گفتند: متخلفین مورد لعن هُبَل و منوت دو بت بزرگ قرار خواهند گرفت. ۴. ۴ - پیامبر ثمودیان خداوند بنده خالص خود به نام حضرت صالح (علیه‌السّلام) را که از خاندان خود آنها بود، و دارای عقلی کامل، حلمی وسیع و اخلاقی نیک بود، به عنوان پیامبر خدا به سوی آنها فرستاد تا راه را از چاه به ‌آنها نشان دهد، و آنها را از زنجیرهای ذلّت، ‌گمراهی ، بت‌پرستی، تبعیضات، قبیله‌گرایی و تباهی‌های دیگر برهاند. ۴. ۵ - زیست‌گاه حِجْر نام سرزمینی بوده که این قوم در آن‌جا می‌زیستند. این سرزمین در وادی‌ القری میان مدینه و شام قرار داشته است. همچنین در این آیات از چگونگی اقامت و زیست قوم ثمود در سرزمین «الحجر»... که ناحیه‌ای کوهستانی و پرصخره و سنگ بود، سخن رفته است. این سرزمین («الحجر»)، اقامت‌گاه ثمودیان، در شمال غربی حجاز و در میان راه قدیمی که مدینه منوره را به سرزمین تبوک ارتباط می‌دهد، قرار دارد. ۴. ۶ - امنیت ثمودیان قوم ثمود در کمال آسودگی و امنیت خاطر، از کوه‌ها خانه می‌تراشیدند. از این آیات دریافت می‌شود که کوه‌ها و دره‌های این سرزمین، از جنس سنگ‌های سست بود و به راحتی تراشیده می‌شد. همچنین مهارت قوم ثمود در تراشیدن کوه‌ها، پیشرفت آنان و به ویژه توانایی‌شان در هنر معماری و مهندسی و نقشه‌کشی ساختمان، در این آیات مشهود است. ۴. ۷ - تنعم ثمودیان قرآن کریم در آیات به آسوده بودن قوم ثمود در سکونت‌گاه‌هاشان و متنعم بودن آنان از زمین‌ها و محصولات کشاورزی و باغی اشاره کرده است. آنان، کشتزارها و باغ‌های خود را از چشمه‌سارهایی که در اختیار داشتند سیراب می‌کردند و بسیاری از محصولات زراعی را به عمل می‌آوردند و به سبب حاصل‌خیزی باغات، به کاشت انواع مختلف درختان میوه به ویژه خرما می‌پرداختند. قرآن کریم در این آیات، شکوفه -یا میوه- درخت خرما را با وصف «هضیم» ستوده است که به معنای نازک، لطیف و زودهضم م. ب.. منبع: فجر/سوره۸۹، آیه۹ · تاریخ العرب قبل الاسلام، ص۵۸ · مروج الذهب، ج۱، ص۳۳ · with an English translation، ii، p۴۵۷ · انجمن دانش‌نامه اسلام، دانش‌نامه اسلام، چذیل «حجر» · Bulletin of the American schools of Oriental research، p۱۱ · حجر/سوره۱۵، آیه۸۰ · مجمع البیان، ج۶، ص۱۲۷ · حجر/سوره۱۵، آیه۸۲ · المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۱، ص۳۲۸ · نمل/سوره۲۷، آیه۴۸ · قصص الانبیاء، ص۱۱۰ · معجم البلدان، ج۲، ص۲۲۱، ذیل «حِجر»