سواد و نوشتن در میان عرب رواج نداشت و تنها ابزار انتقال دانش و تجربه، از بر کردن و خطابه و شعر بود ؛ اما نام برخی سنتها و عقاید مرسوم جاهلی در منابع آمده است. ۴.
۱ - ثبت نام روزها و ماهها عرب جاهلی به زمان و فصول توجه ویژه داشت و پیوند مکان و زمان نزد آنها موجب پیدایش سنتهایی شد. آنها در ثبت نام روزها و ماهها دقت میکردند. ۴.
۲ - سنت نسیء یکی از سنتهای جاهلیت، انجام نسیء و به تاخیر انداختن ماههای حج به سبب وجود کبیسه هر ساله بود. زیرا میخواستند حج در فصل پرمحصول برگزار شود. آنها دو سال در ماه ذیقعده و دو سال پیاپی در ماه ذیحجه حج میگزاردند. برخی برآنند که موسم حج در فصلی ثابت برگزار میشد و از نظام سال شمسی پیروی میکرد؛ اما چون مردم عرب تابع گاهشماری قمری بودند، وجود این دو نظام گاهشماری، موجب اختلاف میشد. از این رو، با ایجاد نسیء، نسبت میان ثابت و متغیر را حل میکردند. ۴.
۳ - تجارت در ایام حج موسم حج برای مردم قریش و دارندگان کالا، فصلی تجاری بود؛ به ویژه که اختلاف دو قرنه ایران و روم باعث تعطیلی یا کم رونقی بازرگانی میان شام و هند به سوی ایران و خراسان شده و زمینه رونق بازرگانی را در شبه جزیره عربستان فراهم ساخته بود. دو کاروان زمستانه و تابستانه که هاشم بن عبدمناف برنهاده بود، بازرگانی میان شبه جزیره به سوی یمن و شام را رونق بخشیده بود. از سوی دیگر، مکه محل تقاطع راه کاروانهای تجاری یمن به سوی سوریه و فلسطین و عراق و مصر و نیز راه تجاری با شرق آفریقا بود. موسم حج و رعایت حرمت ماههای حرام ، سبب برقراری آرامش و امنیت میشد و از این رو، بازارهای معروف عکاظ و ذی مجاز رونقی ویژه مییافتند. نیز برای برآوردن نیازمندیهای حاجیان، نهادهای خدماتی مانند رِفادت و سقایت را پدید آورده بودند. ۴.
۴ - رواج صنایع مختلف در حجاز عرب جاهلی در مالیات رسمی ویژه داشت و به آن پایبند بود. فعالیت بازارهای محلی و موسمی، زمینه رونق صنایع را در مکه و مدینه فراهم ساخته بود. اسلحهسازی، آهنگری، صیقل دادن شمشیر، و ساخت زیورآلات در حجاز رواج و اهمیت داشت. بازمانده اصطلاحات مربوط به مناصب، نظام اجتماعی، تجارت و معاهدات مانند اَشناق (دیات)، رِفادت (پذیرایی از حاجیان)، سقایت، ندوه ، حُمس ، حِلف المُطَیبین ، حِلف الفُضول ، و اَحابیش ، نمایی از سنتهای آن عصر را به ما نشان میدهد. ۴.
۵ - آئین ویژه در موسم حج در موضوع حج، قبایل عرب چند سنت و آیین متفاوت داشتند. آیین حُمس را قریش برنهاده بود و همه قبایل آن را لازم میشمردند. [حله (رسم جاهلی)|آیین حِله]] به رفتار و رسوم مردم بیرون از حرم اطلاق میگردید. اینان ناچار بودند سنت مکیان را در خوراک و پوشاک و مسکن بپذیرند. عریان طواف کردن، شیوه برخی از همین حلهایها بود که گاه در مکه لباس احرام مخصوص حُمسی نمییافتند. اینکه اهل حرم، اهل حل و قبایل بیرون از حرم را به رعایت سنتهای خود وامیداشتند، به سبب مجبور ساختن آنها برای خرید کالای مکیان بود. بسیاری از قبایل، تَلبیهای ویژه برای خود برنهاده، آن را در موسم حج اجرا میکردند. بسیاری از این سنتها که خاستگاه غیر الهی داشت، در حج آخر پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) منسوخ شد. در حجة الوداع ، پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) فرمان داد که هیچکس در حال شرک حج نگزارد و عریان طواف ننماید. نیز با نسخ نسیء، دَوَرانی بودن ماهها را اعلام کرد. ۴.
۶ - برخی سنتهای دیگر جاهلیت بر پایه برخی گزارشها، نوحه خواندن بر مرده، طعن زدن در نسب، و استسقاء به یاری کواکب از سنن جاهلی بوده است. سنت جاهلی دیگر، طواف پیرامون مروه و صفا به سبب نصب دو بت در آنجا بود. گفته میشود که در روزگار جاهلیت، مردار را حلال میدانستند و افزون بر اینکه ذبح را برای غیر خدا انجام میدادند، خون حیوان ذبح شده را بر سنگها و انصابی که پیرامون کعبه نهاده بودند، میریختند و خون و گوشت آن را وسیله تقرب به بتها میشمردند. نیز نماز آنها در مسجدالحرام ، سوت زدن و کف زدن بود. ۴.
۸ - تبعیض و نابرابری در حوزه خانواده و اجتماع در حوزه خانواده و اجتماع، همواره تبعیض و نابرابری برقرار بود؛ زیرا سنتهای قومی و نیاکانی معیار اصلی روابط به شمار میرفت. مردم روزگار جاهلیت فرزند پسر را بر دختر ترجیح میدادند؛ زیرا دختر را مایه ننگ میدانستند. در منابع متقدم، کسانی را نام بردهاند که چهار تن از دخترانشان را زنده به گور کردند. سنت فرزندخواندگی نیز در جاهلیت رواج داشت. پدر بر همه امور خانه سلطه داشت و ارث بردن فقط حق مرد بود و زنان و کودکان از ارث محروم میشدند. ۴.
۹ - سنتهایی در حوزه ازدواج و طلاق پس از مرگ پدر، فرزندش میتوانست با زن او ازدواج کند. روشهای گوناگون ازدواج در میان عرب روزگار جاهلیت رواج داشت که در بیشتر آنها نابرابری و ستم و زورگویی حاکم بود. از گزارشها برمیآید که زنا در میان آنها رواج داشت و البته همواره کسانی با این ناهنجاری اجتماعی مبارزه میکردند. ظِهار نیز سنتی شناخته شده بود که در حکم طلاق شمرده میشد. طلاق حدود مشخص نداشت و تابع دلخواه مرد بود. ۴.
۱۰ - تعهد به قبیله عرب جاهلی تنها به قوم و قبیلهاش که همه چیز خود را از آن کسب میکرد، متعهد بود. بخش عمده ادبیات عرب جاهلی یا «ایام العرب» به حماسهسرایی و خاطرهگویی درباره جنگهای قبیلهای اختصاص دارد. آنان بسیاری از معاهدات را با روشن کردن آتش و کنار آن میبستند. پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) نظام مؤاخات را جایگزین روابط قبیلهای مبتنی بر خون و نژاد کرد ؛ اما گاه که میان مهاجران و انصار کدورتی رخ مینمود، انتقامگیری به سبک جاهلیت اتفاق میافتاد.
منبع: المزهر، ج۲، ص۳۰۱ · الآثار الباقیه، ص۱۸۰ · المفصل، ج۱، ص۶۶-۶۸ · الازمنة و الامکنه، ص۱۸ · المزهر، ج۱، ص۱۷۴-۱۷۵ · التنبیه و الاشراف، ص۱۸۶ · الآثار الباقیه، ص۷۱، ۴۱۵ · الازمنة و الامکنه، ص۶۸ · جزیرة العرب قبل الاسلام، ج۲، ص۲۶۷-۲۷۰ · تاریخ العرب القدیم، ص۲۳۸ · تاریخ العرب القدیم، ص۲۳۹ · الاغانی، ج۶، ص۵۲۲ · الاوائل، ص۵۵ · جزیرة العرب قبل الاسلام، ج۱، ص۱۴۱-۱۴۹ · الاستیعاب، ج۲، ص۶۷۷ · الاوائل، ص۴۴ · جزیرة العرب قبل الاسلام، ج۱، ص۱۰۲-۱۰۳ · المعارف، ص۵۷۵ · اسد الغابه، ج۳، ص۲۰۶ · تاریخ العرب القدیم، ص۱۷۷ · اخبار مکه، ج۱، ص۱۷۹ · جزیرة العرب قبل الاسلام، ج۲، ص۲۷۲-۲۸۰ · الازمنة و تلبیة الجاهلیه، ص۳۸-۴۵ · احکام القرآن، ج۲، ص۵۳۶ · التنبیه و الاشراف، ص۱۸۶-۱۸۷ · الاستیعاب، ج۱، ص۲۴۹ · تاریخ یعقوبی، ج۱، ص۲۵۴ · اسد الغابه، ج۲، ص۱۷۰ · احکام القرآن، ج۱، ص۵۲ · اصلاح المنطق، ج۱، ص۴۳ · احکام القرآن، ج۲، ص۲۹ · تاویل الدعائم، ج۱، ص۵۲ · اخبار مکه، ج۱، ص۲۵۱ · اسد الغابه، ج۱، ص۳۲۳ · الاستغاثه، ص۱۲۲ · تاریخ العرب القدیم، ص۲۶۸-۲۷۰ · الاغانی، ج۱، ص۴۸ · الاعتصام، ص۳۳۶ · اخبار النساء، ص۱۷۱ · فقه النکاح، ص۲۶۴ · المحبر، ص۳۰۹-۳۱۰ · الانصاف، ج۲، ص۲۲۲ · مروج الذهب، ج۲، ص۱۰۱ · الاوائل، ص۳۵-۳۶ · الادارة فی عصر الرسول، ص۷۸ · آثار ابن بادیس، ج۲، ص۱۵۸-۱۵۹
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
