جایگاه قلب و روح: نکته

۱. ۱ - قلب نورانی احی قلبک بالموعظة و امته بالزهادة، و قوة بالیقین، و نوره بالحکمة . قلبت را با موعظه زنده کن، هوای نفست را با زهد بمیران، دلت را با یقین نیرومند و با حکمت و دانش نورانی نما. ۱. ۲ - اقبال و ادبار قلوب ان للقلوب اقبالا و ادبارا؛ فاذا اقبلت فاحملوها علی النوافل، و اذا ادبرت فاقتصروا بها علی الفرائض . همانا دل ها را در کار خیر و عبادت ، اقبال و ادباری است، هرگاه اقبال بدان دارند به کارهای مستحب وادارید و هرگاه خسته و بدان پشت کرده اند به فرایض اکتفا کنید. الف) ادبار و اقبال عقل کلی: ادبار نزول و ورود به عالم کثرت و طی‌کردن عوالم در سیر نزولی است، یعنی حقیقت ادبار همان ظهور نور از ماورای حجاب‌های غیبی در آینه تعینات خلقی است که با ترتیب نزولی و مرتبه‌ای پس ‌از مرتبه‌ دیگر تا عالم شهادت مطلق که طبیعت کل آینه آن است. اما اقبال بازگشت از کثرت به وحدت و طی‌کردن عوالم در سیر صعودی است؛ یعنی همان رجوع طبع کل به مثال کل، نفس کل، عقل کل و سرانجام فنای کلی است ( کَمَا بَدَاَکُمْ تَعُودُونَ ) و درنهایت به قیامت کبری می‌رسد. البته این حرکت، دوری معنوی احاطی و قیومی است. همچنین ایشان اقبال و ادبار عقل را همان تجلی در تحت اسماء ظاهر و باطن می‌داند که به ‌طور دائم و به ‌نحو تجدد در امثال واقع می‌شود. ب) ادبار و اقبال عقل جزئی: ادبار عقل جزئی غفلت از حق و استغراق در خلق است؛ زیرا عالم طبیعت صورت جهنم است و جهنم باطن آن م. ب.. ۱. ۳ - برتری دل پرهیزگار افضل من صحة البدن، تقوی القلب. پرهیزکاری دل از سلامتی بدن برتر است. ۱. ۴ - عاقبت دل مرده من قل ورعة مات قلبه، و من مات قلبه دخل النار . هر که پارسایی اش کم شد، دلش مرده شود و دل مرده به دوزخ رود. ۱. ۵ - دل بی نور ان للقلوب شهوة و اقبالا و ادبارا، فاتوها من قبل شهوتها و اقبالها، فان القلب اذا اکره عمی . به راستی که برای دل ها خواهش و پیش آمدن و پس رفتنی است، از همان جایی که درخواست و اقبال آن ها است با آن ها درآیید؛ زیرا اگر بر دل فشار آورده شود و با اکراه از او چیزی خواسته شود کور و بی نور شود و از کار می‌ماند. ۱. ۶ - ره سپران بادل جعلنا الله و ایاکم ممن یسعی بقلبه الی منازل الابرار برحمته . خداوند ما و شما را به رحمت واسعه خود از جمله کسانی قرار بدهد که از دل برای منازل نیکوکاران می کوشند. ۱. ۷ - شاد کردن دل والذی وسع سمعه الاصوات، ما من احد اودع قلبا سرور الا و خلق الله له من ذلک السرور لطفا. فاذا نزلت به نائبة جری الیها کالما فی انحداره حتی یطردها عنه کما تطرد غریبة الابل . سوگند به آن که همه آواها را می‌شنود هیچ کس دلی را شادمان نسازد مگر آن که خداوند از آن شادمانی لطفی بیافریند و بدان گاه که گرفتاری و مصیبتی بدو رسد آن لطف، همچون آبی که در نشیب روان گردد، به سوی آن مصیبت و گرفتاری سرازیر شود و آن را از او دور گرداند. همچنان که شتر غریبه( از میان رمه شتران) رانده می‌شود. ۱. ۸ - لوح دیدگان القلب مصحف البصر. قلب ، لوح چشم است. هر چه را چشم بیند، دل آن را ثبت می کند. ۱. ۹ - پرده دل من کتاب له الی معاویة: انک والله ما علمت الاغلف القلب المقارب العقل . در نامه ای به معاویه می‌فرماید: به خدا سوگند ، من تو را این طور شناخته ام که قلبت از درک بازمانده و فکرت ضعیف است. ۱. ۱۰ - روشنی بخش قلوب ... من انکره بالسیف لتکون کلمة الله هی العلیا و کلمة الظالمین هی السفلی، فذلک الذی اصاب سبیل الهدی، و قام علی الطریق و نور فی قلبه الیقین . هر کس با شمشیر ، تجاوزی را انکار کند، تا مشیت و سخن خداوندی بالاتر از همه چیز قرار بگیرد و کلمه ( مشیت و سخن) ستمکاران در پست ترین درجات، این شخصی است که راه هدایت را پیش گرفته و بر طریق حق قائم است و یقین قلبش را منور ساخته است. ۱. ۱۱ - بیمارکننده قلوب من کتابه للاشتر لما ولاه علی مصر: لا تقولن انی مؤمر، آمر فاطاع: فان ذلک ادغال فی القلب، و منکهة للدین . زیرا این روش موجب فساد فکر، ضعف دین و به انحراف نزدیک شدن است. ۱. ۱۲ - بهترین دل ها ان هذه القلوب اوعیة، فخیرها اوعاها. این دل ها ظرف هایی هستند و بهترین آن ها با گنجایش ترین آن هاست. ۱. ۱۳ - سخت دلی انما قلب الحدث کالارض الخالیة، ما القی فیها من شیء قلبته. فبادرتک بالادب قبل ان یقسو قلبک، و یشتغل لبک . قلب جوان مثل زمین بکر است، هر بذری در آن انداختی قبولش می‌کند به همین جهت قبل از این که قلبت سیاه شود عقلت اشتغال گردد به اندرز گفتن برای تو عجله کردم تا با کوشش کامل آن را بپذیری. ۱. ۱۴ - نرم کننده قلوب رئی علیه ازار خلق مرقوع فقیل له فی ذلک ، فقال علیه السلام: یخشع له القلب، و تذل به النفس، و یقتدی به المؤمنون . ۱. ۱۵ - صیقل دهنده دل ها ان الله سبحانه و تعالی، جعل الذکر جلا للقلوب، تسمع به بعد الوقرة . قطعی است که خداوند سبحان ذکر را عامل صیقل کردن دل‌ها قرار داده است که به وسیله آن پس از سنگینی گوش بشنود. ۱. ۱۶ - دوای دل خسته ان هذه القلوب تمل کما تمل الابدان؛ فابتغوا لها طرائف الحکم . همانا این دل ها خسته و افسرده می‌شود، به همان گونه که بدن ها خسته و افسرده می‌گردند. پس برای آن ها، حکمت و دانش های تازه و دل نواز طلب کنید. (تا خستگی و افسردگی آن ها، برطرف شود). ۱. ۱۷ - دلیل دل مردگی من عشق شیئا اعشی بصره، و امرض قلبه، فهو ینظر بعین غیر صحیحة، و یسمع باذن غیر سمیعة، قد خرقت الشهوات عقله و اماتت الدنیا قلبه . هر کس که به چیزی عشق بورزد، بینایی اش را مختل و قلبش بیمار می شود. (این عاشق که بینایی و دل را از دست داده است) با چشمی مختل می نگرد و با گوشی ناشنوا می شود، شهوات ، عقل این عاشق خودباخته را ضایع و دنیا قلبش را میرانده است. ۱. ۱۸ - انحراف دل یاتی بعد ذلک طالع الفتنة الرجوف، و القاصمة الزحوف، فتزیع قلوب بعد استقامة، و تضل رجال بعد سلامة!. طلایه فتنه اضطراب انگیز و شکننده و خزنده ( از راه) می‌رسد، پس دل هایی که پیش از آن با استقامت بودند می‌لغزند و مردانی پس از سلامت نفس ‌ گمراه می‌گردند. ۱. ۱۹ - طبیب عالمیان طبیب دوار بطبه، قد احکم مراهمه، و احمی مواسمه؛ یضع ذلک حیث الحاجة الیه؛ من قلوب عمی، و آذان صم، و السنة بکم؛ متتبع بدوائه مواضع الغفلة، و مواطن الحیرة . ( پیامبر ) طبیبی است با طب خود سخت به دنبال نیازمندان به طبابت روحی می گردد. مرهم های شفابخش خود را محکم نموده و وسایل داغ کرددن را گرم کرده. این طبیب مداوای حاذقانه خود را در هر مورد که نیاز باشد، از دل های کور و گوش های کر و زبان های لال ، با دوای تعبیه شده ای (برای بیمار) دارد. در جستجوی موارد غفلت و جایگاه های حیرت است. ۱. ۲۰ - نادانی دل ما کل ذی قلب بلبیب، و لا کل ذی سمع بسمیع؛ و لاکل ذی ناظر ببصیر . ۱. ۲۱ - خوی وحشی در دل مردان قلوب الرجال وحشیة، فمن تالفها اقبلت علیه . دل های مردان همچون حیوانات وحشی است، هر کس از در مهر درآید با او الفت گیرند. ۱. ۲۲ - آماده ساختن گوش دل انما مثلی بینکم کمثل السراج فی الظلمة، یستضیء به من ولجها. فاسمعوا ایها الناس! وعوا و احضروا آذان قلوبکم تفهموا. جز این نیست که مثل من میان شما مانند چراغ در تاریکی است، آن کسی که به حیطه روشنایی آن داخل شود، از نور آن برخوردار گردد. بشنوید ای مردم! و بپذیرید و گوش های دل را نزدیک کنید و بفهمید! ۱. ۲۳ - شگفتی دل آدمی لقد علق بنیاط هذا الانسان بضعة هی اعجب ما فیه و ذلک القلب . همانا به رگی از رگ های تن آدمی پاره گوشتی آویخته است که عجیب ترین اعضا اوست و آن دل اوست. ۱. ۲۴ - نتیجه قلب آگاه الناظر بالقلب، العامل بالبصر، یکون مبتدا عمله ان یعلم: اعمله علیه ام له؟! فان کان له مضی فیه، و ان کان علیه وقف عنه. کسی که با بینایی دلش می نگرد و با بصیرت عمل می‌کند، آغاز کارش این است که باید بداند آیا عمل او به ضرر اوست یا به نفع او. اگر به سود اوست حرکت خود را انجام بدهد و اگر به زیان اوست از حرکت در مسیری که به زیان او می‌انجامد باز ایستد. ۱. ۲۵ - زنده دلی اعلموا! انه لیس من شیء الا و یکاد صاحبه یشبع منه و یمله الا الحیاة فانه لا یجد فی الموت راحة. و انما ذلک بمنزلة الحکمة التی هی حیاة للقلب المیت، و بصر للعین العمیا، و سمع للاذن الصما . بدانید! که هیچ چیزی در این دنیا وجود ندارد مگر این که صاحبش از آن سیر می‌شود ( و با تکرار و استمرارش) به ملالت خاطر دچار می‌گردد، مگر از زندگی؛ زیرا شخص زنده را راحتی را در مرگ نمی‌بیند و جز این نیست که بیم از مرگ به منزله حکمت است که حیات قلب مرده است و بینایی است برای چشم نابینا و شنوایی است برای گوش کر. ۱. ۲۶ - بیماری دل لو فکروا فی عظیم القدرة و جسیم النعمة، لرجعوا الی الطریق، و خافوا عذاب الحریق، ولکن القلوب علیلة، والبصائر مدخولة . اگر انسان ها در عظمت خداوند و بزرگی نعمت او می اندیشیدند، قطعا به راه راست ( که از آن منحرف شده اند) برمی گشتند، ولی دل ها بیمار است و دیده ها مختل. ۱. ۲۷ - نتیجه سنگ دلی القلوب قاسیة عن حظها، لاهیة عن رشدها، سالکة فی غیر مضمارها! کان المعنی سواها، و کان الرشد فی احراز دنیاها . دل های شما را قساوت گرفته و آن ها را از برخورداری از حظ و نصیبی که (در این زندگانی باید به دست بیاورند) محروم ساخته و از رشدی که شایسته آن دل ها بوده است برگردانده و به لهو و لعب مشغولشان نموده اید، دل های شما راهی را پیش گرفته اند که میدان حرکت اصلی آن‌ها نیست، گویی رشد و کمال برای آن دل ها در این زندگانی هدف گیری شده است و گویی رشد این دل ها در به دست آوردن خواسته های دنیوی آن ها است. ۱. ۹ - پرده دل من لج و تمادی فهو الراکس الذی ران الله علی قلبه، و صارت دائرة السوء علی راسه . آن کس که در لجاجت خود پا فشرد، خدا پرده ناآگاهی بر جان او کشید و بلای تیره روزی گرد سرش گردانید. منبع: امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، نامه ۳۱ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، حکمت ۳۱۲ · شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۳۹-۴۰، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۲ · شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۴۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۲ · شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۴۰-۴۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۲ · شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۴۲-۴۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۲ · دانشنامه امام خمینی، ج۷، ص۳۷۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، حکمت ۳۸۸ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، حکمت ۳۴۹ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، حکمت ۱۹۳ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، خطبه ۱۶۵ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، حکمت ۲۵۷ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، حکمت ۴۰۹ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، نامه ۶۴ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، حکمت ۳۷۳ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، نامه ۵۳ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، حکمت ۱۴۷ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، حکمت ۱۰۳ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، خطبه ۲۲۲ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، حکمت ۹۱ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، خطبه ۱۰۹ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، خطبه ۱۵۱ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، خطبه ۱۰۸ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، خطبه ۸۸ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، حکمت ۵۰ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، خطبه ۱۸۷ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، خطبه ۱۵۴ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، خطبه ۱۳۳ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، خطبه ۱۸۵ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، خطبه ۸۳ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، نامه ۵۸