جرم (دائرة‌المعارف‌بزرگ‌اسلامی): تقسیم‌بندی جرائم

در تقسیم‌بندی جرم، جرائم به انواع مختلفی دسته‌بندی می‌شوند، که در ذیل به بیان آنها می‌پردازیم: ۷. ۱ - جرم طبیعی و جرم قراردادی تعاریف مختلفی برای جرم طبیعی و جرم قراردادی بیان شده است: ۷.۱. ۱ - جرم طبیعی یا جرم ذاتی آن است که به خودی خود و قطع نظر از قوانین و مقررات، جرم، و ناپسند است. گاروفالو ، دانشمند ایتالیایی، می‌گوید: جرم طبیعی آن است که احساسات عالیۀ بشری را به طور طبیعی و عادی جریحه‌دار می‌کند. به بیان دیگر، هر جامعه در طول تاریخ خود به ارزشهای اخلاقی و اجتماعی فراوانی دست یافته که رعایت آنها برای افراد آن جامعه امر طبیعی است. درجۀ تمدن هر جامعه نیز بستگی به همین احساسات عالیه و ارزشهای اجتماعی و فرهنگی دارد. تعرض به این ارزشها به طور طبیعی مردم را ناراحت و برانگیخته می‌کند. به همین علت هم باید آنها را «جرائم طبیعی» نامید. جرائم بر ضد جسم و جان، جرائم بر ضد شرافت و ناموس ، جرائم بر ضد امنیت مملکت، و جرائم بر ضد مالکیت از قبیل جعل و سرقت و کلاهبرداری از این قبیل هستند. بر این اساس جرائم طبیعی اولاً بی‌آنکه نیاز به قانون داشته باشند، جرم تلقی می‌گردند و ثانیاً جرم طبیعی ممکن است جنبۀ فراملّی داشته باشد یا ملّی و یا مربوط به مناطق و خرده‌فرهنگها باشد . گابریل تارد در تعریف جرم طبیعی می‌گوید: جرم طبیعی عملی است که به علت مخالفت با شرایط اساسی زندگانی اجتماعی همواره منع شده است . ۷.۱. ۲ - جرم قراردادی در مقابل جرم طبیعی قرار دارد. هر جامعه برای حفظ حیات خود ناگزیر است مقررات دیگری (غیر از جرم طبیعی) راجع به پرداخت مالیات ، جرائم اقتصادی، مقررات مربوط به شکار و صید، راهنمایی و رانندگی وضع کند. تخلف از این مقررات، احساسات عالیۀ مردم را تحریک نمی‌کند. برای مردم عادی میان کسی که مرتکب سرقت شده و کسی که از پرداخت مالیات اتومبیل خودداری ورزیده است، تفاوت بسیار وجود دارد؛ اگرچه تعقیب آن جرائم نیز برای ادامۀ زندگی اجتماعی ضروری است، ولی ارتکابشان به آن شدت مردم را ناراحت نمی‌کند و از این رو به آنها باید « جرائم قراردادی » گفت . در حقوق جزای اسلامی ، جرائم دستۀ اول تحت عنوان « جرائم و احکام ثابت » و دستۀ دوم به عنوان « احکام متغیر » شناخته می‌شوند که ب. ت. ب. شرایط و مقتضیات قابل تغییر و تبدیل هستند. ۷. ۲ - جرائم کیفری و مدنی و انضباطی اکنون به تعریف جرائم کیفری و مدنی و انضباطی، و تفاوت میان آنها می‌پردازیم: ۷.۲. ۱ - جرم کیفری جرم کیفری همان است که تحت عنوان «مفهوم حقوقی جرم» مطرح شد و به طور خلاصه عبارت است از هر عمل یا ترک عمل که از یک انسان سرزده، حکومت جلوگیری از آن را لازم دیده و برای مرتکب، به موجب قانون، مجازاتی را که مستلزم بدنامی است، مقرر داشته است . ۷.۲. ۲ - جرم مدنی در تعریف جرم مدنی یا مسئولیت مدنی گفته شده: هرکس عامداً به دیگری خسارتی وارد کند، مرتکب جرم مدنی شده است، اما اگر اضرار، غیرعمدی باشد عمل « شبه جرم » به شمار می‌رود. از این رو شرط تحقق جرم مدنی و شبه جرم تحقق خسارت است؛ لیکن در یکی قصد در کار است، و در دیگری قصدی در کار نیست . توضیح: میان جرم کیفری و جرم مدنی تفاوتهایی وجود دارد: ۱. از لحاظ قانونی: جرم کیفری نقض متنی از متون قانونی است، در حالی که جرم مدنی هر نوع رفتار ناشی از تقصیر را که باعث وارد شدن خسارت گردد، شامل می‌گردد. ۲. از نظر عنصر مادی: جرم کیفری مستقلاً و بدون وارد آوردن خسارت قابل تحقق است، نظیر شروع به جرم، حمل اسلحۀ غیرمجاز یا ولگردی، اما جرم مدنی مبتنی بر ورود خسارت است. ۳. از نظر عنصر معنوی:جرم کیفری مبتنی بر ارادۀ آزاد و علم و عمد است و یا حداقل خطای کیفری لازم دارد، اما جرم مدنی نیاز به قصد ندارد. ۴. از لحاظ ضمانت اجرا: ضمانت اجرای جرم مدنی، جبران خسارت است، اما ضمانت اجرای جرم کیفری، کیفر و مجازات است . ۷.۲. ۳ - جرم انضباطی جرم انضباطی یا تخلف انضباطی یا تقصیر انضباطی، عبارت است از نقض مقررات صنفی به وسیلۀ افراد آن صنف، مانند صنف کارمندان دولت، قضات، وکلا یا کارشناسان دادگستری. جرم انضباطی مانند جرم جزایی صراحت و قاطعیت ندارد. از این رو بی‌لیاقتی یا عدم رعایت شئون صنفی نیز جرم انضباطی تلقی می‌شود و کیفر انضباطی نیز متناسب و مرتبط با شغل مرتکب است، از قبیل توبیخ، تعلیق موقت و انفصال موقت یا دائم از شغل . ۷. ۳ - انواع جرم جرم آنی، جرم مستمر ، جرم استمراریافته، جرم جمعی متحدالمقصد، و جرم اعتیادی، دسته دیگری از جرائم در این تقسیم‌بندی می‌باشند. ۷.۳. ۱ - جرم آنی جرمی است که به فاصلۀ کوتاهی ارتکاب می‌یابد، مثل سرقت که با عمل ربایش خدعه‌آمیز سارق تحقق می‌یابد. جرم آنی ممکن است به صورت فعل یا ترک فعل باشد. مثلاً اگر یک خارجی وارد کشور شود و مطابق قانون جزای آن کشور مکلف باشد ورودش را به مقامات مربوط اعلام کند، در صورت تخلف مرتکب جرم آنی شده است. ۷.۳. ۲ - جرم مستمر عبارت از جرمی است که عملیات اجرایی آن مدتی دوام داشته باشد، خواه به صورت فعل باشد، مانند جرم استعمال غیرقانونی نشان دولتی و توقیف غیرقانونی و اخفای مقصرین، و یا به صورت ترک فعل باشد، مانند انجام ندادن تشریفات مربوط به ثبت ولادت و وفات و یا جرم ترک نفقۀ افراد واجب النفقۀ موضوع مادۀ ۶۴۱ قانون مجازات اسلامی (مقررات) ایران. ۷.۳. ۳ - جرم استمرار یافته یا دائم یا ادامه یافته غیر از جرم مستمر است، چراکه جرم استمرار یافته و دائم ممکن است جرم آنی محسوب شود و در مدتی کوتاه تحقق یابد، ولی این خصوصیت را دارد که با وجود خاتمه پذیرفتن عمل جزایی، به طول می‌انجامد و اثرش ادامه می‌یابد، مانند بالا بردن دیوار بر خلاف مقررات جزایی. ارتکاب چنین جرمی با اینکه در مدت کوتاهی صورت می‌گیرد، ممکن است مدتی دوام داشته باشد . ۷.۳. ۴ - جرم جمعی متحدالمقصد برخی از حقوق‌دانان معاصر، از این جرم تحت عنوان «جرم استمرار یافته» سخن گفته‌اند که به نظر می‌رسد سخن درستی نباشد، بلکه تعریف درست این جرم چنین است: ارتکاب یک سلسله اعمال متوالی که یکایک و نیز مجموع آنها هریک جرم تلقی می‌شود، مثل آنکه چند نفر به قصد سرقت وارد منزلی شوند و به دفعات اثاث خانه را سرقت کنند. در اینجا با اینکه در هر دفعه یک قسمت از اثاث البیت ربوده می‌شود، یک عمل سرقت واقع می‌گردد، اما تمام آن اعمال تحت عنوان جرم واحد تعقیب می‌شود ؛ امری که موجب وحدت آن اعمال می‌گردد، این است که تمام آنها از نیت واحد سرچشمه گرفته‌اند و در موقع ارتکاب این اعمال متوالی، وحدت مقصد میان مباشرین جرم وجود داشته است. عنوان جرم جمعی متحد المقصد ، مبتنی بر رعایت دو عنصر مادی و معنوی است. ۷.۳. ۵ - جرم اعتیادی عبارت است از ارتکاب چند عمل که بالانفراد قابل تعقیب نیستند، بلکه توالی آنها موجب تعقیب قانونی است. بنابراین، جرم مستمر یک عمل است که در طول زمان استمرار می‌یابد؛ اما جرم اعتیادی عبارت است از ارتکاب چندین عمل مستقل و متوالی که حداقل آن برای تشکیل جرم اعتیادی ، دو عمل است . ۷. ۴ - دیگر انواع جرم در این بخش به انواع دیگر جرم مانند جرم مرکب، جرم اجتماعی، جرم امنیتی، جرم جاسوسی و جرم تشکیلاتی یا سازمان یافته می‌پردازیم: ۷.۴. ۱ - جرم مرکب در دو معنا به کار می‌رود؛ گاهی در مقابل جرم ساده و منظور آن است که رکن مادی آن برخلاف جرم ساده دارای اجزاء مختلف است، مانند جرم کلاهبرداری؛ اما در مفهوم دیگر، جرم مرکب آن است که شخص، مرتکب عملی می‌شود که هرچند هدفش سیاسی یعنی سرنگون کردن اساس حکومت و تشکیلات سیاسی است، اما طبیعتاً یک جرم عادی و غیرسیاسی است، مانند سوء قصد به جان رئیس مملکت به منظور تغییر نوع حکومت . بنابراین، جرم مرکب گاه در مقابل جرم ساده به کار می‌رود و گاه در مقابل جرم خصوصی یا جرم سیاسی که به آن « جرم مختلف الوجه » گفته می‌شود . جرائم مرتبط دارای مفاهیم و کاربردهای مختلف است: ۱. هرگاه چند نفر به صورت مجتمع مرتکب جرم شوند. ۲. زمانی که چند نفر در اوقات مختلف و مکانهای گوناگون مرتکب جرم شوند، ولی قبلاً میان آنها برای ارتکاب جرم مواضعه به عمل آمده باشد. ۳. زمانی که اشخاص مختلف مرتکب جرم شوند، ولی با تقسیم کار، هر کدام نقش خاص را بر عهده گیرند، مانند مباشر، شریک و معاون. ۴. گاهی یک نفر مرتکب جرم می‌شود، اما در ضمن جرم، برای مخفی نگهداشتن آثار آن، مرتکب جرم دیگری می‌شود. مثلاً سارق برای آنکه کسی متوجه نشود، ناظر و شاهد سرقت را به قتل می‌رساند. ۵. گاهی جرم مرتبط با جرم سیاسی مطرح می‌شود و منظور آن است که شخص از جرم عادی، به عنوان مقدمه استفاده کرده، و سپس مرتکب جرم سیاسی گردیده است. مثلاً شخص برای مبارزه با حکومت ، ابتدا حمله می‌کند و مغازۀ اسلحه‌فروشی را غارت می‌کند تا به کمک اسلحه به اهداف سیاسی خود دست یازد و این نوع جرم یکی از دو کاربرد جرم مرکب است. ۷.۴. ۲ - جرم اجتماعی عملی است که موضوع آن تشکیلات خاص اجتماعی به منظور تبدیل شکلی به شکل دیگر نیست، بلکه تشکیلات مزبور به خودی خود مورد حمله و تجاوز است، مانند دسته‌بندیهای آنارشیسم و تروریسم به قصد ایجاد آشفتگی و هرج و مرج در مملکت . برخی در تعریف جرم اجتماعی گفته‌اند: جرائمی است که بر ضد تشکیلات سیاسی و اجتماعی کشور و به قصد بر هم زدن نظم و امنیت اجتماعی و ایجاد آشوب، بدون قصد براندازی یا تغییرات اساسی در کشور، واقع می‌شود . ۷.۴. ۳ - جرم امنیتی به جرمی اطلاق می‌شود که موضوع یا انگیزه یا نتیجۀ ارتکاب آن، انهدام یا ایجاد تزلزل در نظام سیاسی یا اجتماعی و یا اقتصادی یک کشور باشد که بر دو قسم است: بر ضد امنیت داخلی، مانند تحریک مردم به کشتار یکدیگر به قصد برهم زدن امنیت داخلی ؛ و بر ضد امنیت خارجی ، مانند جاسوسی به نفع دولت بیگانه. ۷.۴. ۴ - جرم جاسوسی شکلی از جرائم بر ضد امنیت خارجی است که به موجب آن، بزهکار اخبار و اطلاعات، نقشه‌ها، اسرار و یا اسناد نظامی، سیاسی و یا فنی را به طور مخفیانه و معمولاً در قالب مشاغل مختلف جمع‌آوری و به گروهها یا دول متخاصم و بیگانه تحویل می‌دهد. ۷.۴. ۵ - جرم تشکیلاتی یا سازمان یافته که به آن « جرائم مافیایی » هم گفته می‌شود، به جرائمی اطلاق می‌گردد که با تصمیم قبلی و با طرح و نقشۀ دقیق از سوی گروههای سازمان یافتۀ بزهکاری واقع می‌شوند، مشروط بر اینکه این گروه با هم‌فکری و تبانی قبلی، نه به طور اتفاقی، برای ارتکاب جرم یا جرائم معین (خاص) یا غیرمعین (عام) و به نحو مستمر تشکیل شده باشد. از آنجا که مقابله با جرائم تشکیلاتی و کشف و دستگیری مجرمان دشوارتر است و خطر این‌گونه جرائم برای جامعه بیشتر از سایر جرائم است، لذا شدیدترین مجازات هم برای این‌گونه جرائم پیش‌بینی می‌شود، مانند شبکۀ کلاهبرداری موضوع مادۀ ۴ قانون تشدید مجازات مرتکبین اختلاس ، ارتشا و کلاهبرداری مصوب ۱۳۶۷ش مجمع تشخیص مصلحت نظام . منبع: حقوق جزای عمومی، ج۲، ص۲۵ · نگرشی بر حقوق جزای عمومی، ص۱۰۳ · حقوق جزا (اصول و مسائل)، ص۱۷ · حقوق جزای عمومـی، ج۱، ص۱۴۴ · الاحکام الجزائیة العامة، ص۳۰ · حقوق جزای عمومـی، ج۱، ص۱۴۴-۱۴۵ · ترمینولوژی حقوق، ص۱۴۳ · حقوق جزای عمومی، ج۱، ص۳۷۸ · حقوق جنایی، ج۱، ص۹۳ · حقوق جنایی، ج۱، ص۹۱ · حقوق جزا و جرم‌شناسی، ص۱۰۶-۱۰۷ · حقوق جزای عمومی، ج۲، ص۳۳ · حقوق جنایی، ج۱، ص۹۶۷ · حقوق جزا و جرم‌شناسی، ص۱۰۸ · فرهنگ اصطلاحات و عناوین جزایی، ص۱۷۱