دکترین
جغرافیا: پدیده های جغرافیایی زمین در قرآن
به جز وصف‌های کلی قرآن در مورد زمین، به پدیده‌های جغرافیایی اعم از طبیعی و انسانی نیز اشاره شده است؛ همچنین نام مکان‌هایی آمده که محل اجتماع انسانی بوده‌اند یا به مناسبت حضور انسان‌ها در آن مکان‌ها به آن‌ها اشاره شده است. ۵.
۱ - پدیده‌های طبیعی در قرآن با رویکرد هدایتی به مناسبت‌های مختلفی از جمله بیان قدرت خداوند، نعمت‌های خدا به بشر و تشبیه جهان آخرت ، از پدیده‌های طبیعی یاد شده است ؛ همچنین از حوادث طبیعی مانند زلزله و... و نیز تغییرات طبیعی پایان جهان در آستانه قیامت فراوان در قرآن یاد شده است. ۵.۱.
۱ - کوه واژه‌های « جَبَل » و « جِبال » در مجموع ۳۹ بار در قرآن به کار رفته‌اند. قرآن، کوه‌ها را نگهدارنده‌های زمین معرفی کرده است ؛ گویا سرسخت‌ترین پدیده طبیعی زمین، کوه‌ها هستند که در مَثَل‌های قرآنی به شکل‌های گوناگون از آن‌ها یاد شده است، به خصوص در تمثیل‌های بیانگر فرا رسیدن قیامت . در قرآن از اجتماعات انسانی در کوه‌ها و خانه سازی اقوام پیشین در آن‌ها یاد شده است، با این حال زندگی در کوه‌ها نیز مانع از نزول عذاب بر اقوام ستمکار نشده است. (مکانهای متروک) به جز کوه مقدس طور از کوه دیگری در قرآن نام برده نشده است ( عبادتگاه‌ها و مکانهای مقدس) و تنها به تفاوت رنگ کوه‌ها و راه‌هایی که در آن‌ها قرار دارند، اشاره و از نعمت‌های خداوند خوانده شده‌اند. ۵.۱.
۲ - دریا « بَحْر » در قرآن در کنار « بَرّ » (خشکی) است. بحر به آب فراوان و غالبا شور گفته می‌شده است و «بَرّ» به طور کلی به معنای خشکی است. بیشتر کاربردهای این دو واژه، ناظر به نعمت‌های فراوان خدا، خشکی و دریا هستند و در مواردی به گستردگی علم خداوند بر موجودات خشکی و دریا و اینکه تنها خدا نجاتبخش از شداید و سختی‌های (سفرهای) دریایی و غیره است اشاره شده است. تنها یادکرد تاریخی ـ جغرافیایی واژه بحر، محدود به ماجرای عبور موسی و قومش از دریاست. ۵.۱.۲.
۱ - واژه یم در قرآن در قرآن از دریا با واژه «یمّ» نیز یاد شده است و کارکرد تاریخی ـ جغرافیایی آن محدود به ماجرای فرمان الهی به مادر موسی مبنی بر افکندن او به دریا و عذاب الهی فرعون و همراهانش و غرق شدن آن‌ها در دریاست. به گفته برخی مراد از «یمّ» در ماجرای اول « رود نیل » و در ماجرای دوم « دریای احمر » است. ۵.۱.
۳ - رودها و آبراه‌ها واژه‌های « نَهْر » و « اَنهار » به جز مواردی معدود، در وصف بهشت به کار رفته و به معنای محل جریان آب روان بر روی زمین است. در منطقه نزول وحی هیچ رود دائمی وجود ندارد و تنها سیلاب‌های فصلی آبراه‌هایی پدید می‌آورند. برخی معتقدند که «وادی» به معنای مسیل یا آبراه است که از این روی به دره‌ها و حد فاصل میان کوه‌ها نیز اطلاق شده است. ۵.۱.
۴ - چشمه «عَیْن» و جمع آن «عُیون» به آب‌هایی اشاره دارند که از دل زمین می‌جوشند. بیشتر یادکردهای چشمه در قرآن در وصف بهشت‌اند. ۵.۱.
۵ - زمینهای بایر و بیابانی واژه‌های متفاوتی در قرآن به زمینهای کشت نشده و بیابانی اشاره دارند. ۵.۱.۵.
۱ - بلد میت به طور کلی می‌توان گفت که واژه‌های بَلَد میّت به معنای زمین بیابانی و بایر ، ۵.۱.۵.
۲ - تیه تیه به معنای بیابانی که در آن راه گم می‌شود، ۵.۱.۵.
۳ - قیع قیع به معنای زمین پهناور و همواری که فاقد آبادی و گیاه و زراعت و درخت است، ۵.۱.۵.
۴ - صفصف صَفْصَف به معنای فلات نرم و هموار و بدون گیاه ۵.۱.۵.
۵ - ساهره و ساهره به معنای زمین بیابانی صاف و خالی از گیاه، به بیابان اشاره دارند. ۵.۱.۵.
۶ - جرز جُرُز نیز به زمینی می‌گویند که بر اثر بی آبی یا چَرای بی رویه، گیاهان خود را از دست داده، گرچه قابلیت رویش گیاه را داراست ؛ ۵.۱.۵.
۷ - وادی همچنین وادی که به نظر بیشتر اهل لغت و تفسیر به شکاف میان کوه‌ها و بیشه‌ها که محل عبور سیل است گفته می‌شود؛ ولی برخی واژه شناسان معاصر آن را به معنای مطلق هر آن چیزی دانسته که در امتدادی گستردگی دارد. وی تعریف مشهور را از مصادیق آن می‌شمرد. ۵.۱.۵.
۸ - بیابان از مفهوم بیابان بیشتر در تمثیلات قرآنی استفاده شده است. البته از دو بیابان مقدس نیز یاد شده است: یکی «وادی مقدس طُوی» که محل ملاقات حضرت موسی علیه‌السّلام با خداوند بود و دیگری سرزمین بی آب و علفی که حضرت ابراهیم علیه‌السّلام به دستور خدا، فرزند و همسرش را در آنجا ساکن کرد. این سرزمین بعدها جایگاه ساختن کعبه و عبادتگاه مقدس مسلمانان می‌شود؛ همچنین در جریان فرار قوم موسی از دست فرعون، از بیابانی یاد می‌شود که یافتن راه در آن دشوار یا غیرممکن بود. ۵.۱.
۶ - باغات گیاهان نقش مهمی در انتقال تصویری از جهان به عنوان مکانی مطبوع و دلپذیر برای زندگی انسان‌ها دارند. در قرآن دست کم در حدود ۱۱ مورد از توصیف جزئی و دقیق گیاهان دنیایی سخن به میان آمده است. این توصیف‌ها در سراسر پیکره قرآن ذکر شده‌اند. فراوانی و تکرار این وصف‌ها در مقایسه با کمیاب بودن وصف‌های صورت گرفته درباره جانداران در قرآن، نشان از تفاوت ارتباط انسان با گیاهان در مقایسه با ارتباط وی با حیوانات دارد. عنصر اصلی این ارتباط در زیبایی دلپذیر گیاهان است که حتی غالبا بدون در نظر گرفتن سودمند بودنشان وصف شده‌اند. . گاهی این وصف‌ها (مانند گوناگونی گیاهان در طبیعت ) بسیار زیبا و ظریف‌اند که نمونه آن را در وصف‌های مربوط به حیوانات نمی‌توان یافت. ۵.۱.۶.
۱ - جنت در بیشتر موارد ذکر شده، مکان گیاهان، جنت یا باغ‌هایی است که غالبا به بهشت اشاره دارد؛ لیکن در مورد باغ‌های زمینی نیز به کار می‌رود. از گیاهان خاصی که در این باغ‌ها می‌رویند، درختانی نظیر خرما و انگور نام برده شده‌اند. البته «جنت» صرفا باغی زینتی نیست، بلکه باغی است که مردم از آن تناول می‌کنند. ۵.۱.۶.
۲ - روضه برخلاف «جنت»؛ « روضه » فقط برای مساکن بهشتی در قرآن به کار رفته و به باغ و کشتزاری گفته می‌شود که آبی فراوان در کنار آن وجود داشته یا در آن جمع شده باشد و به واسطه آن، گیاه فراوانی در آن روییده باشد ؛ ۵.۱.۶.
۴ - حرث « حَرْث » نیز در لغت به معنای کاشتن در زمین و نیز به معنای کشت و زرع آمده است و در قرآن از آن به عنوان خواسته‌ای دلفریب یاد شده است. ب. ت. ب. سختی و مشقت مزرعه داری، حرث هرگز در وصف کردن بهشت ظاهر نمی‌شود، بنابراین حرث استعاره‌ای است برای بیان رابطه میان اعمال دنیا و نتیجه آن‌ها در آخرت ؛ گویا اعمال نیک بذرهایی هستند که در دنیا کاشته می‌شوند و نعمت‌های بهشتی حاصل این زراعت‌اند. ۵.۱.۶.
۵ - ثمار جمع ثمر ) با اشاره به این بعد به روشنی گویای نکته اخیر است. ثمار انواع میوه‌ها را شامل می‌شود که خداوند به عنوان وسیله‌ای برای امرار معاش به انسان عطا کرده است و هر زمان که اراده کند می‌تواند آن را باز پس گیرد. ۵.۱.۶.
۶ - فاکهه « فاکهه » در معنای خاص تری براساس معنای ضمنی ریشه شناسی آن که به احساس شاد بودن و خوش آمدن اشاره دارد، به میوه مطبوع و لذتبخش گفته می‌شود و در بیشتر توصیف‌های بهشتی آمده است. ۵.۱.
۷ - مزارع جوانه زدن دانه‌ها بر طبق مشیت الهی صورت می‌گیرد. در اشاره به گیاهان به صورت جداگانه، از همه بیشتر، نام درختان آمده است. ۵.۱.۷.
۱ - شجر کلمه «شجر» یا «شجره» نیز برای اشاره به بوته‌ها و درخت‌ها استفاده شده است. بعضی متون قرآنی، به زیستگاه طبیعی اشاره دارند ؛ از چوب درختی که برای آتش افروختن به کار می‌آید، به عنوان موهبتی الهی به انسان تعبیر شده است. ۵.۱.۷.
۲ - درخت درخت به عنوان مکانی که زنبورها در آن زندگی می‌کنند نیز در آیه ۶۸ نحل آمده است. در جایی دیگر ضمن رخدادی تاریخی در زندگی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم از درختی یاد شده که زیر آن با آن حضرت بیعت می‌شود. دیگر اشاراتی که به درخت شده، اشاره به زیستگاه‌های عربی خارج از شبه جزیره عرب‌اند؛ مانند درخت زیتون در طور سینا، درختچه آتش گرفته در داستان موسی و بوته کدو در داستان یونس ؛ همچنین از درختی خاص با عنوان «شَجَرَةٍ مُبـرَکَةٍ زَیتونَةٍ» در آیه ۳۵ نور نام برده شده است. گرچه یکی از ویژگی‌های بهشت، وجود درختان در آن است، درخت مرموز و عجیبی به نام «زَقّوم» نیز در جهنم وجود دارد. ۵.۱.۷.
۳ - درخت خرما درخت خرما ، مهم‌ترین و حیاتی‌ترین درخت عربستان است که در قرآن به صورت «نخله» و « نخل » آمده است. این تنها درختی است که در قرآن به جزئیاتش پرداخته شده است. ب. ت. ب. اهمیت درخت خرما در عربستان، استعاره نخل‌های از ریشه کنده شده و فروافتاده تداعی کننده تصویری موحش از مردمانی است که بر اثر عذاب الهی نابود شده‌اند. از درخت نخل در آیاتی که ناظر به خارج از محدوده زیستگاه اصلی اعراب بوده، نیز یاد شده است که برای مثال می‌توان به ماجرای تولد حضرت عیسی کنار نخلی خشک اشاره کرد. به میوه خرما با عنوان « رُطَب » و «ثَمَرات النَخیل» به ندرت اشاره شده است. ۵.۱.۷.
۴ - درخت انگور از درختان انگور ۱۱ بار نام برده شده که در بیشتر آن‌ها (۷ بار) درختان انگور همراه با درختان خرما ذکر شده‌اند و شاید به علت شرایط مشترک کشت هر دو گونه باشد. درختان انگور نیز در توصیف‌های بهشتی به کار رفته‌اند. ۵.۱.۷.
۵ - درخت زیتون افزون بر درختان خرما و انگور، درخت زیتون نیز ۶ بار ذکر شده است که ۲بار آن مربوط به منطقه طور سیناست. ۵.۱.۷.
۶ - گیاهان دیگر دیگر گیاهان نامبرده شده در قرآن عبارت‌اند از درخت گز ، پیاز ، درخت انجیر ، گیاه خَرْدَل ، درخت سِدْر ، زنجبیل ، درخت انار ، ریحان ، عدس ، سیر و کدو . ۵.۱.۷.
۷ - نام های کلی گیاهان در مقابل این گیاهان، نام‌های کلی دیگری نیز ذکر شده‌اند که به دشواری قابل شناسایی هستند؛ مانند « خَمْط » به معنای بوته‌های تلخ و بی خار و « قَضْب » به معنای گیاهان علوفه‌ای و « ضَریع » به معنای بوته‌های خار چسبیده به زمین، یا گیاه سرخ بدبو. ۵.
۲ - پدیده‌های انسانی قرآن مدنیت و نظام موجود در شهرها را می‌ستاید و از نابودی اجتماعاتی سخن می‌گوید که به عدالت رفتار نکرده‌اند. از سویی دیگر به شدت ساکنان بادیه را نکوهیده، آنان را منافق ، کم اعتقاد، ، تنگ نظر و سرسخت در کفر و نفاق می‌خواند. جغرافیای انسانی را می‌توان ذیل سه موضوع کلی در قرآن بررسی کرد: شهرنشینی که ستایش شده است؛ اماکن متروک که زمانی محل اجتماع گروه‌های انسانی بوده و بر اثر ظلم ساکنانشان ویران شده‌اند؛ اماکن و زمینهای مقدس. ۵.۲.
۱ - شهرنشینی ۵.۲.۱.
۱ - تفاوت کاربرد واژه قریه با مدینه « مدینه » در قرآن ناظر به شهر هستند. کاربرد واژه « قریه » و جمع آن «قُری» در قرآن بسیار بیشتر از «مدینه» است. واژه «مدینه» تنها ۱۴ بار در قرآن به کار رفته، در حالی که از «قریه» ۵۶ بار یاد شده است و برخلاف «مدینه» در بسیاری یادکردها ناظر به مکان مشخصی نیست. تفاوت مدینه و قریه در تراکم جمعیت آن‌ها نیست، بلکه در مدینه مفهومی از اداره و نظام نهفته است؛ به عبارتی دیگر، در کلمه مدینه مفهوم نظم و سازماندهی لحاظ شده و در کلمه قریه مفهوم تجمع و انباشتگی؛ چه تجمع ساختمان‌ها و بناها و چه تجمع انسان‌ها مد نظر است، از همین روی، یثرب پس از ورود پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم به آن و سکونت مسلمانان از قبیله‌های گوناگون در آن، به مدینه الرسول تغییر نام یافت. ۵.۲.۱.
۲ - موارد یادکرد مدینه در قرآن پنج مورد یادکرد مدینه در قرآن مربوط به مصر است و ۴ مورد نیز به مدینه النبی اشاره دارد. ۵ مورد دیگر، محل سکونت اصحاب کهف ، قوم لوط ، قوم صالح ، یکی از شهرهایی که حضرت موسی و خضر از آن می‌گذرند و محل سکونت اصحاب القریه اند. گروهی در تایید نظر خویش مبنی بر اختلاف مفهومی قریه و مدینه، شهری را که در آیه ۲۰ یس آمده، غیر از محل سکونت اصحاب القریه دانسته‌اند. از آن جهت که قرآن در داستان اصحاب القریه از یک مکان یک بار با عنوان «قریه» و بار دیگر با عنوان «مدینه» یاد می‌کند، به قرینه سیاق آیات و اتفاق نظر مفسران، مکان اصحاب القریه شهری بوده است. ۵.۲.۱.
۳ - موارد یادکرد قریه در قرآن قرآن هرگاه از ارسال پیامبران سخن می‌گوید واژه قریه را به کار می‌برد، حتی در مورد اصحاب القریه زمانی که از ارسال پیامبران به آن‌ها سخن به میان می‌آید، آن‌ها را ساکنان قریه خطاب می‌کند. در بیشتر یادکردهای قریه در قرآن، یا ساکنان قریه به ایمان و کارهای نیک دعوت شده‌اند تا درهای رحمت الهی بر آن‌ها گشوده شود یا از عذاب خداوند به سبب ظلم و ستم آن‌ها سخن به میان می‌آید. چنین به نظر می‌رسد که قرآن فارغ از نام مکان‌ها و موقعیت آن‌ها درصدد بیان قدرت خدا در ویران سازی شهرهای کافران است؛ همچنین آبادانی شهرها را در گرو رفتار ساکنان آن‌ها می‌داند. من برخی از فرزندانم ( اسماعیل و نسل او) را در سرزمینی بی کشت و زرع در کنار خانه حُرْمت یافته تو ساکن ساختم تا نماز را برپا دارند، پس دل‌های گروهی از مردم را به آنان گرایش ده و آنان را از میوه‌ها و محصولات روزی عطا کن؛ باشد که سپاسگزاری کنند ؛ گو اینکه شهرها نه تنها محل پرستش خداوند هستند، بلکه باعث جلب رزق و روزی هم می‌شوند و این تا زمانی است که از راه راست خارج نشده باشند. ارتباط میان آبادانی و ایمان شهرنشینان در سرزمینی خشک مانند عربستان که همواره باید چشم به آسمان دوخت تا بارانی ببارد و زمین آن بار دهد، بیشتر معنا می‌یابد. در آیات فراوانی، نزول باران، رحمتی از سوی پروردگار خوانده شده که موجب سبز و زنده شدن زمین مرده می‌شود و شایسته سپاسگزاری است. ۵.۲.۱.
۴ - واژه مصر در قرآن دیگر واژه به کار رفته در معنای شهر، «مصر» است که ۵ بار در قرآن به کار رفته و حداقل در یک مورد در معنای شهر استفاده شده است. ۵.۲.۱.
۵ - واژه بلد و بلده « بلد » نیز به گونه‌ای ناظر به محل اجتماع انسانی‌اند. این دو واژه بر منطقه یا سرزمینی مشخص دلالت می‌کنند؛ فارغ از اینکه آباد و مسکونی باشد یا نه. از اوصافی که قرآن برای این واژه به کار برده است، نگاه مثبت به مکان مورد نظر برداشت می‌شود. واژه بلد به ویژه صورت جمعی آن، گاه درباره شهرها نیز به کار رفته است. ۵.۲.
۲ - نام شهر های دیگر در قرآن از شهرها و سرزمین‌های مختلفی در قرآن نام برده شده است که بیشتر آن‌ها برای مخاطب قرآن آشنا بوده‌اند. قرآن کافران و منافقان را به دوزخ وعده می‌دهد و به آنان خطاب می‌کند که افراد بی ایمانی مانند شما نیز در گذشته بوده‌اند. سپس با تعجب می‌گوید: آیا خبر آنان به گوش شما نرسیده است؟ و از قوم نوح و عاد و ثمود و ابراهیم و [[|اصحاب مَدْیَن]] و شهرهای زیر و رو شده قوم لوط نام می‌برد. مخاطبان قرآن در ناآگاهی کامل از داستان‌های قرآن و شهرهای یاد شده نبوده‌اند و حتی بسیاری از شهرها یا اقوام عذاب شده‌ای که در قرآن از آن‌ها یاد شده است، در اشعار جاهلی حضور دارند. یکی از این شهرها، اِرَم است که مفسران آن را نام سرزمین یا قومی دانسته‌اند. ۵.۲.۲.
۱ - شهر ارم (ارم) مَدْیَن شهر دیگری است که ۱۰ بار در قرآن از آن یاد شده است و پیامبری به نام شعیب در آن می‌زیسته و حضرت موسی از ترس یاران فرعون به آنجا می‌گریزد. (اهل مدین) مصر نام کشور یا شهری است که ۴ بار در قرآن به طور صریح به آن اشاره شده است. آن گونه که از بیان قرآن درباره مصر دانسته می‌شود، مصر شهری نظام مند و سازمان یافته بوده است. ۵.۲.۲.
۲ - شهر بابل از شهر بابِل یک بار در قرآن به عنوان شهری یاد شده است که هاروت و ماروت در آن به مردم سحر می‌آموختند. البته مفسران ذیل آیات ۴ - ۷ اسراء نیز از آن سخن گفته‌اند. ۵.۲.۲.
۳ - شهر موتفکات از شهرهای قوم لوط با عنوان مؤتفکات نام برده می‌شود که به سبب زیر و رو شدن آن در عذاب الهی به این نام خوانده شده‌اند. (مکّه) (بکّه) (ام القری) ۵.۲.۲.
۶ - شهر مدینه النبی از مدینه النبی نیز ۵ بار نام برده شده است: یک بار با عنوان یثرب و ۴ بار با عنوان المدینه. ۵.۲.۲.
۷ - محل های مهم در تاریخ اسلام به دو نقطه مهم در تاریخ اسلام نیز اشاره شده است که هر دو در ارتباط با غزوه‌های پیامبر هستند؛ بدر و حنین نام دو منطقه نزدیک مدینه و طائف هستند که در آیات ۱۲۳ آل عمران و ۲۵ توبه از آن‌ها یاد شده است. ۵.۲.
۳ - عبادتگاه‌ها و مکانهای مقدس خداوند مساجد و عبادتگاه‌های خود را اماکنی پربرکت و پاک و ایمن خوانده است، البته تا زمانی که در آن‌ها به عبادت خدا بپردازند و در صورتی که کافران بر عبادتگاه‌ها مسلط شوند، خداوند دوباره آن‌ها را به مؤمنان راستین بازمی گرداند. ۵.۲.۳.
۱ - مسجد الحرام مسجدالحرام و سازه ساده و بی آلایش کعبه مهم‌ترین عبادتگاهی است که در قرآن یاد شده است. عبارت «المَسجِدالحَرام» ۱۵ بار و «البَیت الحَرام» و «کعبه» هریک دو بار در قرآن ذکر شده است. حکایات قرآنی منشا پیدایش آن را به ابراهیم و اسماعیل نسبت می‌دهند. بنابر گزارش‌ها کعبه، جایگاه بت‌های فراوانی بوده است که به دست پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم از بین می‌روند. ۵.۲.۴.
۱ - حجر الاسود الحجرالاسود یا سنگ سیاه، در قسمت جنوب شرقی کعبه قرار دارد و در کنار سازه کعبه، چشمه زمزم واقع می‌شود. ۵.۲.۴.
۲ - حجر اسماعیل حِجْر اسماعیل ، دیگر بخش مقدس حرم است که در یکی از جهات آن قرار دارد. ۵.۲.۴.
۳ - مقام ابراهیم بخش دیگر، مقام ابراهیم است که دو بار در قرآن از آن یاد شده است. ۵.۲.۴.
۵ - مشعر الحرام مشعرالحرام ۵.۲.۴.
۶ - عرفات و عرفات . ۵.۲.
۵ - مکانهای مقدس دیگر اشارات قرآن به اماکن مقدس اعراب محدود نیستند و عبادتگاه‌ها و زمینهای مقدس دیگری را نیز دربرمی گیرند که متعلق به ادیان پیش از خوداند؛ ۵.۲.۵.
۱ - طور سینا در مکانهای متعددی به کوهی اشاره می‌شود که محل نزول وحی بر موسی علیه‌السّلام است و از وادی مقدسی سخن می‌گوید که خداوند در آن با موسی سخن گفت. ارجاعات مکرر قرآن به اماکن مقدس انجیلی تحت عنوان سرزمین مقدس و زمینی که خداوند به آن خیر و برکت داده است ۵.۲.۵.
۲ - سرزمین مقدس بنی اسرائل اشاره به تاریخ رستگاران و اجداد روحانی و معنوی مسلمانان است، چنان که اسلام ادامه همان شرایع پیامبران پیشین است. تمام تاریخ قوم بنی اسرائیل، جز بخش‌هایی که در مصر اتفاق افتاده و سرگردانی آن‌ها در بیابان، در سرزمین مقدس روی داده است. ۵.۲.۵.
۳ - محل اقامت حضرت مریم قرآن به رخدادهای دیگری نیز در سرزمین مقدس اشاره می‌کند که از آن جمله بشارت فرزند پسر به حضرت زکریای سالخورده و اقامت حضرت مریم علیهاالسلام در معبد و تولد عیسی علیه‌السّلام است و در نهایت فاجعه ویرانی عبادتگاه و پناهگاه بنی اسرائیل به دست فاتحان خارجی که کیفری برای آنان بود. ارتباط میان این دو مکان مقدس در آیه معراج بسیار مشخص تر است. ۵.۲.۵.
۴ - مسجد الاقصی براساس گزارش قرآنی، پیامبر برای سفر معراج در یک شب از مسجدالحرام به مسجدالاقصی و از آنجا به معراج رفت و به این ترتیب مکان مقدس مسلمانان با مکان مقدس ادیان پیشینیانشان پیوند می‌خورد. ۵.۲.
۶ - مکانهای متروک قرآن همواره به اقوامی در گذشته ارجاع می‌دهد که دیگر حضور ندارند و با عبارت «اُمَمٍ قَد خَلَت» به آن‌ها اشاره می‌کند. یا از شهرهای فراوانی نام می‌برد که خداوند ساکنان آن‌ها را به عذابی آسمانی، باران سوء، زلزله، حملات خارجی، بادهای سوزان و... دچار کرده است. اکثر این شهرها در زمان نزول آیات، متروک بودند و خداوند به بازدید و عبرت گیری از آن‌ها دعوت می‌کند. ۵.۲.۶.
۱ - داستان اصحاب فیل داستان اصحاب فیل نمونه مشخصی از این خاطرات شفاهی است یا سوره قریش به اثر برجای مانده از تجربیات گذشته آنان اشاره دارد، بنابراین گرچه بسیاری از این اماکن به طور مشخص در قرآن نامگذاری نشده‌اند، ۵.۲.۶.
۲ - شهر مارب در خاطرات جمعی اعراب قبل از اسلام، شهرها و اماکن متروک فراوانی بودند که دلالت برخی آیات بر آن‌ها تا حدی واضح است. یکی از این موارد، شهر مارب و محل سکونت قوم سباست که با سیلی سخت و ویرانگر نابود می‌شود. اعراب جاهلی به خوبی می‌دانستند که این شهر بر اثر شکسته شدن سد مارب ویران و متروک شد ؛ ۵.۲.۶.
۳ - نگاه قرآن به ویرانه ها اما نگاه قرآن به ویرانه‌ها متفاوت است و ناملایمات طبیعی را به تقریری الهی تبیین می‌کند. قرآن از سرنوشت محتوم انسان‌ها به شکل جزئی و تفصیلی سخن نمی‌گوید، بلکه با ارائه اطلاعات فراوان درباره اماکن متروک، از وجود یک نظم و قدرت الهی اطمینان می‌دهد که تقدیر غیر قابل پیش بینی و محدودیت‌های طبیعی در آن جایی ندارند. ۵.۲.۶.
۴ - بلایای طبیعی در قرآن قرآن هرچند طبیعت را رام و مهارشدنی می‌داند، به خشونت‌ها و بلایای طبیعی هم نظر دارد و به نزدیک بودن خطر و همچنین اجتناب ناپذیریِ عذاب الهی حتی بر قدرتمندترین انسان‌ها تاکید می‌کند، تا جایی که اگر انسان‌ها به کوه‌ها پناه برند و خانه‌ها و شهرهای خود را در آنجا بسازند باز به یکباره دچار عذاب خواهند شد. ۵.۲.۶.
۵ - اهمیت مکانهای متروک در قرآن مکانهای متروک تنها از این جهت در قرآن اهمیت می‌یابند که انسان از آن‌ها عبرت بگیرد و اشتباهات پیشینیان را که بارها تاکید شده از مخاطبان قرآن قدرتمندتر بوده‌اند، تکرار نکنند، از این رو انسان به جست و جو در سرزمین‌ها و عبرت گرفتن از فرجام‌های تراژدیک مردمان پیشین دعوت می‌شود و رهایی از سرنوشت نه در رفتارهای قهرمانانه که در اطاعت از رسولان معرفی می‌شود.
منبع: ذاریات/سوره۵۱، آیه۲ · ابراهیم/سوره۱۴، آیه۴۸ · التبیان، ج۱۰، ص۲۳۹ · نبأ/سوره۷۸، آیه۷ · ابراهیم/سوره۱۴، آیه۴۶ · طه/سوره۲۰، آیه۱۰۲ · فاطر/سوره۳۵، آیه۲۷ · لسان العرب، ج۱، ص۳۲۳، «بحر» · مائده/سوره۵، آیه۹۶ · بقره/سوره۲، آیه۵۰ · طه/سوره۲۰، آیه۳۹ · اعراف/سوره۷، آیه۱۳۶ · حجة التفاسیر، ج۱، ص۳۶۲ · مفردات، ص۸۲۵، «نهر» · لسان العرب، ج۱۵، ص۳۸۴، «ودی» · التحقیق، ج۸، ص۲۸۱ - ۲۸۲، «یمن» · تاریخ طبری، ج۱، ص۱۷ - ۱۸ · انسان/سوره۷۶، آیه۶ · اعراف/سوره۷، آیه۵۷ · روض الجنان، ج۸، ص۲۳۰ · مائده/سوره۵، آیه۲۶ · المنجد، ص۶۷ · نور/سوره۲۴، آیه۳۹ · مفردات، ص۶۸۸ · طه/سوره۲۰، آیه۱۰۶ · لسان العرب، ج۹۷، ص۱۹۶، «صفف» · نازعات/سوره۷۹، آیه۱۴ · التبیان، ج۱۰، ص۲۵۴ · سجده/سوره۳۲، آیه۲۷ · الکشاف، ج۳، ص۵۱۶ · التبیان، ج۶، ص۲۳۹ · التحقیق، ج۱۳، ص۷۴، «ودی» · طه/سوره۲۰، آیه۱۲ · ابراهیم/سوره۱۴، آیه۳۷ · رعد/سوره۱۳، آیه۴ · حج/سوره۲۲، آیه۵ · انعام/سوره۶، آیه۹۹ · بقره/سوره۲، آیه۲۶۶ · فرقان/سوره۲۵، آیه۸ · مفردات، ص۳۷۲ · التحقیق، ج۲، ص۱۸۱، «حدق» · مفردات، ص۲۲۶ · آل عمران/سوره۳، آیه۱۴ · المیزان، ج۱۸، ص۴۰ · نحل/سوره۱۶، آیه۶۷ · بقره/سوره۲، آیه۲۲ · التحقیق، ج۹، ص۱۳۱، «فکه» · یس/سوره۳۶، آیه۵۷ · انعام/سوره۶، آیه۹۵ · مفردات، ص۴۴۶، «شجر» · یس/سوره۳۶، آیه۸۰ · من هدی القرآن، ج۱۴، ص۴۴۴ · واقعه/سوره۵۶، آیه۷۱ - ۷۲ · نحل/سوره۱۶، آیه۶۸ · مجمع البیان، ج۹، ص۱۷۷ · مؤمنون/سوره۲۳، آیه۲۰ · مجمع البیان؛ ج۷، ص۳۹۲ · صافات/سوره۳۷، آیه۱۴۶ · نور/سوره۲۴، آیه۳۵ · صافات/سوره۳۷، آیه۶۲ · جزیره العرب قبل الاسلام، ص۸۳ · قمر/سوره۵۴، آیه۲۰ · المیزان، ج۱۴، ص۴۲ · کهف/سوره۱۸، آیه۳۲ · نبا/سوره۷۸، آیه۳۱ - ۳۲ · سبا/سوره۳۴، آیه۱۶ · بقره/سوره۲، آیه۶۱ · تین/سوره۹۵، آیه۱ · انبیاء/سوره۲۱، آیه۴۷ · انسان/سوره۷۶، آیه۱۷ · مفردات، ص۳۶۹، «روح» · روض الجنان، ج۱۶، ص۶۲ · عبس/سوره۸۰، آیه۲۸ · روض الجنان، ج۲۰، ص۱۵۲ · غاشیه/سوره۸۸، آیه۶ · تفسیر قرطبی، ج۲۱، ص۲۹ · انبیاء/سوره۲۱، آیه۱۱ · حجرات/سوره۴۹، آیه۱۴ · توبه/سوره۹، آیه۹۸ · توبه/سوره۹، آیه۹۷ · مفردات، ص۶۶۹ · التحقیق، ج۹، ص۲۵۳-۲۵۴ · معجم البلدان، ج۵، ص۴۳۰ · اعراف/سوره۷، آیه۱۲۳ · توبه/سوره۹، آیه۱۰۱ · کهف/سوره۱۸، آیه۱۹ · حجر/سوره۱۵، آیه۶۷ · نمل/سوره۲۷، آیه۴۸ · کهف/سوره۱۸، آیه۸۲ · یس/سوره۳۶، آیه۲۰ · التحقیق، ج۹، ص۲۵۳ - ۲۵۴، «قری» · اعراف/سوره۷، آیه۹۴ · یونس/سوره۱۰، آیه۹۸ · اعراف/سوره۷، آیه۹۶ · نحل/سوره۱۶، آیه۱۱۲ · نحل/سوره۱۶، آیه۶۵ · مفردات، ص۷۶۹، «مصر» · التحقیق، ج۱، ص۳۲۸، «بلد» · فجر/سوره۸۹، آیه۱۱ · توبه/سوره۹، آیه۶۸ - ۷۰ · دیوان امرؤلقیس، ص۱۶۷ · التبیان، ج۱۰، ص۳۴۲ · بقره/سوره۲، آیه۱۰۲ · اسراء/سوره۱۷، آیه۴ – ۷ · مجمع البیان، ج۶، ص۶۱۴ · توبه/سوره۹، آیه۷۰ · فتح/سوره۴۸، آیه۲۴ · آل عمران/سوره۳، آیه۹۶ · انعام/سوره۶، آیه۹۲ · احزاب/سوره۳۳، آیه۱۳ · آل عمران/سوره۳، آیه۱۲۳ · اسراء/سوره۱۷، آیه۱ · فتح/سوره۴۸، آیه۲۷ · توبه/سوره۹، آیه۲۸ · بقره/سوره۲، آیه۱۹۱ · تین/سوره۹۵، آیه۳ · عنکبوت/سوره۲۹، آیه۶۷ · Encyclopedia Britannica، Mecca · بقره/سوره۲، آیه۱۲۷ · بقره/سوره۲، آیه۱۲۵ · مرآة الحرمین، ج۱، ص۲۳۵ · بقره/سوره۲، آیه۱۵۸ · بقره/سوره۲، آیه۱۹۸ · مریم/سوره۱۹، آیه۵۲ · مائده/سوره۵، آیه۲۱ · اعراف/سوره۷، آیه۱۳۷ · رعد/سوره۱۳، آیه۳۰ · عنکبوت/سوره۲۹، آیه۳۴ · فرقان/سوره۲۵، آیه۴۰ · عنکبوت/سوره۲۹، آیه۳۷ · آل عمران/سوره۳، آیه۱۱۷ · روم/سوره۳۰، آیه۹ · فیل/سوره۱۰۵، آیه۱ · قریش/سوره۱۰۶، آیه۱ – ۴ · السیرة النبویه، ج۱، ص۶ - ۷ · ملک/سوره۶۷، آیه۱۵ · حجر/سوره۱۵، آیه۸۲ - ۸۴ · نمل/سوره۲۷، آیه۶۹ · یونس/سوره۱۰، آیه۱۰۲ - ۱۰۳
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.