دکترین
جهاد: اقسام جهاد
فقها در کتاب‌هایشان جهاد را به دو قسم ابتدایی و دفاعی تقسیم کرده‌اند. ، و برخی، نام جهاد بر قسم دوم نهادن را مَجاز دانسته و گفته‌اند: جهاد ثابت در شرع که دارای احکامی ویژه است، همان جهاد ابتدایی است و قسم دوم از اقسام دفاع است. ۹.
۱ - جهاد ابتدایی جهاد ابتدایی به معنای جنگ با مشرکان و کفار برای دعوت آنان به اسلام و توحید و برقراری عدالت است.در این نوع از جهاد، که مسلمانان آغازگر نبردند، هدف، از بین بردن سیطره کفر و فراهم آوردن امکان گسترش دین الاهی است. ۹.۱.
۱ - مشروعیت ۹.۱.
۲ - فقهای امامیه بیشتر فقیهان امامی وجوب جهاد ابتدایی و حتی مشروعیت آن را منوط به موافقت و اجازه امام معصوم یا نایب او می‌دانند. مراد این فقها از نایب امام، نایب خاص است و شامل نایبان عام امام (فقها) در عصر غیبت نمی‌شود، اما به نظر برخی دیگر، اجازه امام معصوم یا نایب خاص او برای جهاد لازم نیست و حتی نایب عام او نیز می‌تواند برای بسط توحید و عدل و جلوگیری از ظلم و استبداد ظالمان و حمایت از مظلومان، به حکم عقل به جهاد ابتدایی روی آورد. ۹.۱.
۳ - فقهای اهل سنت فقهای اهل سنّت جهاد ابتدایی را در صورت وجود مصلحت اسلام و مسلمانان در آن ــ که حاکم ، چه عادل چه فاسق، آن را تشخیص می‌دهد ــ واجب دانسته‌اند. به نظر آنان، اطاعت از حاکم در امر جهاد مانند نمازهای پنج‌گانه واجب است. از دیدگاه برخی مؤلفان مسلمان، وجوب جهاد به معنای وجود تقابل همیشگی میان مسلمانان و غیرمسلمانان نیست، بلکه جهاد به منزله آخرین راه‌حل برای تثبیت مصالح اسلام و مسلمانان‌است.
بدین معنا که تا زمان نیاز جبهه نبرد به نیرو، بر همه واجدان شرایط واجب است در آن حضور یابند و با حضور نیرو به مقدار کفایت، جهاد بر دیگران واجب نخواهد بود، مگر آنکه امام علیه السّلام حاکم به دلایل خاصی افراد معینی را فرا بخواند، که در این صورت حضور آنان واجب عینی خواهد بود. پس از حضور در صحنه جنگ و رویارویی دو طرف، جهاد واجب عینی است و انصراف از آن حرام است. ۹.۱.
۵ - طرف مقابل جهاد ابتدایی جهاد ابتدایی در برابر سه گروه واجب است: کافران غیر ذمّی اعم از اهل کتاب و غیر اهل کتاب؛ کفار ذمّی‌ای که شرایط ذمه را نادیده گرفته‌اند و باغیان. جهاد با کفار غیر کتابی با هدف دعوت به اسلام انجام می‌گیرد.آنان تنها دو راه در پیش دارند: پذیرش آیین اسلام یا تن دادن به جنگ. جهاد با کفّار کتابی غیر ذمّی یا ذمّی‌ای که پیمان ذمّه را نقض کرده باشند برای پذیرش اسلام و یا تن دادن به پیمان ذمّه و پرداخت جزیه است.در نتیجه آنان یکی از سه راه را باید برگزینند: گرویدن به اسلام، باقی ماندن بر آیین خود و پرداخت جزیه و یا تن دادن به جنگ. جهاد با باغیان به جهت نقض پیمان و خروج آنان از بیعت با امام علیه السّلام و وادار کردن ایشان به بیعت مجدد است. ۹.۱.
۶ - شرایط وجوب جهاد ابتدایی منوط به تحقق این شرایط است: بلوغ ، عقل ، آزاد بودن ( حریت )، مرد بودن و معذور نبودن. بنابر این، جهاد ابتدایی بر نابالغ ، دیوانه ، برده ، زن ، پیر مرد و معذور از شرکت در امر جهاد، مانند کور ، زمین گیر نقص عضو و بیمار ناتوان از سوار شدن بر مرکب و دویدن و همچنین فقیر ناتوان از تأمین مخارج خانواده خویش و نیز هزینه‌های راه و تهیه سلاح، واجب نیست. همچنین جهاد از عهده کسی که پدر و مادرش راضی به شرکت کردن او در جهاد نیست، برداشته شده است، مگر آنکه جهاد برای او واجب عینی باشد.فقها در باره ضرورت اجازه گرفتن از پدر و مادر مشرک ، و نیز اجداد خود و نیز در باره لزوم اجازه گرفتن از طلبکار برای عزیمت به جهاد اختلاف‌نظر دارند.
همچنین در باره اجیر گرفتن و نیز قراردادن جعاله برای جهاد اختلاف‌نظر وجود دارد. علاوه بر شرایط یاد شده، شرط وجوب، بلکه مشروعیت جهاد ابتدایی، حضور امام علیه السّلام و حاکمیت وی، یا نایب خاص ایشان است.بنابر این، جهاد ابتدایی در عصر غیبت مشروعیت ندارد. لیکن برخی معاصران قائل به جواز آن با وجود فقیه جامع شرایط وحاکمیت وی شده‌اند. ۹.۱.
۷ - احکام و آداب جنگ در ماه‌های حرام ( رجب ، ذیقعده ، ذیحجه ، محرّم) نزد عرب قبل از اسلام ، ممنوع بود و اسلام نیز آن را تأیید کرد و فقها به استناد آیات قرآن، از جمله آیه ۲۱۷ بقره و ۵ توبه ، قائل به حرمت جهاد در این ماهها شده‌اند. البته به نظر برخی از فقهای اهل سنّت حرمت کارزار در ماه‌های حرام نسخ شده و جهاد در همه مکان‌ها و زمان‌ها جایز است. همچنین فقها جهاد را در منطقه حرم (محدوده خاصی که شهر مکه جزو آن است) حرام دانسته‌اند مگر آنکه دشمن در این منطقه اقدام به پیکار کند.
بنابه قولی، جهاد ابتدایی در سال ، بیش از یک بار واجب نیست. فرار از جنگ حرام ، بلکه از گناهان کبیره است، مگر آنکه شمار مسلمانان کمتر از نصف نیروهای دشمن باشد، که در این صورت مقاومت در برابر آنها واجب نیست. هنگامی که شمار نیروهای اسلام اندک و سپاه دشمن زیاد باشد، بر امام واجب است تا رسیدن نیرو به حد نصاب صبر کند. بر امام علیه السّلام یا منصوب از جانب ایشان واجب است قبل از آغاز به جنگ، کفار را به اسلام ( شهادت به توحید و رسالت پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله و لوازم آن از اصول و فروع دین ) فراخواند، مگر آنکه پیش از آن، دعوت به آنان رسیده باشد، که در این صورت تکرار دعوت مستحب است.
مستحب است آغاز جنگ پس از اقامه نماز ظهر و عصر باشد و شروع آن قبل از زوال و نیز یورش شبانه جز در حال ضرورت مکروه است. مبارز طلبیدن بدون اذن امام علیه السّلام بنابر قولی مکروه است.برخی آن را حرام دانسته‌اند؛ لیکن با منع امام علیه السّلام شکی در حرمت آن نیست.مبارزه کردن با دعوت امام علیه السّلام، مستحب ، و با الزام به آن، واجب است. جنگیدن با دشمن با هر نوع سلاح و با هر کیفیتی که منجر به پیروزی گردد جایز است؛ لیکن قطع کردن درختان ، پرتاب آتش و گسیل کردن آب به سوی دشمن جز در حال ضرورت مکروه است.در حرمت ریختن سمّ بر دشمن یا کراهت آن در غیر حال ضروت اختلاف است.
برخی، بریدن درختان، خراب کردن دژها و به کارگیری منجنیق را تنها در صورت توقف پیروزی بر آن جایز دانسته‌اند. کشتن زنان ، کودکان ، دیوانگان و نیز ناتوانان از جنگیدن، مانند افراد پیر ، نابینا و زمین گیر در صورتی که از فکر و نظر آنان در جنگ استفاده نشود، حرام است، مگر در حال ضرورت، مانند آنکه کفّار از وجود آنان به عنوان سپر استفاده کنند یا چیره شدن بر دشمن منوط به کشتن ایشان باشد. مثله کردن دشمن به بریدن گوش‌ها، بینی و سایر اعضا حرام است.
خدعه در جنگ، جز در صورتی که دشمن امان داشته باشد، جایز است. پی کردن مرکب مسلمان مکروه است؛ لیکن پی کردن مرکب کافر بنابه تصریح برخی کراهت ندارد. یاری گرفتن از کفّار در جنگ در صورتی که مصلحت اقتضا کند و خیانت پیشه نباشند جایز است. تحرف و تحیز در جنگ فرار به شمار نمی‌رود و جایز است. قرار دادن حق جعاله از سوی فرمانده لشکر برای کسی که سپاه اسلام را در پیشبرد جنگ و کسب پیروزی یاری رساند، جایز است، مانند آنکه بگوید: هرکس ما را در گشودن در دژ دشمن راهنمایی کند، فلان مبلغ به او می‌دهم.
اطاعت از فرمانده بر رزمندگان واجب است. پوشیدن لباس ابریشمی برای مردان در جنگ جایز است؛ لیکن در صحّت نماز با آن در فرض امکان در آوردن آن، اختلاف است. تحکیم در جنگ جایز است؛ بدین صورت که دو طرف درگیر پس از تراضی و توافق روی فردی به عنوان «حَکم» متعهد شوند به آنچه وی حکم کند تن دهند. ۹.۱.
۸ - غنیمت اموالی که در جنگ از دشمن به دست مسلمانان می‌رسد، غنیمت به شمار می‌رود و با شرایطی بین رزمندگان تقسیم می‌شود. ۹.۱.
۹ - اسارت کافری که در حال جنگ به اسارت درآمده، کشته می‌شود؛ امّا اگر پس از پایان درگیری اسیر گردد بنابر مشهور کشته نمی‌شود. کشتن باغی‌ای که در حال جنگ اسیر گشته، با داشتن مرکزیت و وجود رهبری که آنان را دوباره سازماندهی و به جنگ با مسلمانان بسیج کند، جایز است. ۹.۱.
۱۰ - احکام کشته شدگان رزمنده‌ای که در میدان نبرد با دشمن کشته شده، شهید محسوب می‌شود و حکم آن را دارد؛ بدین معنا که پس از اقامه نماز بر پیکرش با لباس‌هایش دفن می‌گردد.و در صورت مشتبه شدن با کافر ، به قول گروهی آن که آلتش کوچک است، دفن می‌شود.در اینکه این نشانه، تنها برای دفن است یا شامل نماز نیز می‌شود، اختلاف است.بنابر قول دوم بر آن که آلتش کوچک است نماز نیز خوانده می‌شود. بسیاری گفته‌اند: نماز بر همه به نیت نماز بر مسلمان ، گزارده می‌شود. برخی نیز برای شناخت مسلمان از کافر، برای دفن، رجوع به قرعه را لازم دانسته و گفته‌اند: بر همه آنان یک نماز به نیت نماز بر مسلمان خوانده می‌شود. برخی نیز دفن همه را به احتیاط ، واجب دانسته‌اند. ۹.
۲ - جهاد دفاعی جهاد دفاعی عبارت است از پیکار با هدف دفاع از اسلام و سرزمین‌های اسلامی در برابر دشمن مهاجمی که اساس اسلام را تهدید می‌کند یا قصد استیلا بر سرزمین‌های اسلامی و ناموس و اموال مسلمانان و یا کشتن گروهی از مسلمانان را دارد. آیا جهاد دفاعی همان جهاد مصطلح در شریعت است تا محکوم به احکام آن، از قبیل حرمت فرار ، تقسیم غنایم به کیفیت خاص و غیر آن باشد یا چنین نیست، بلکه از اقسام دفاع است؟ کلمات فقها در این باره مختلف است.قول دوم به ظاهر کلمات آنان نسبت داده شده است. ظاهر کلمات گروهی این است که دفاع از موجودیت اسلام در برابر تهاجم دشمن، جهاد محسوب می‌شود و معدودی از فقهای تابعی قائل به وجوب جهاد نبوده یا آن را مستحب شمرده‌اند. ۹.۲.
۱ - شرایط برای جهادِ دفاعی بسیاری از شرایط مذکور از جمله اجازه امام لازم نیست، زیرا دفاع از جان و مال و حیثیت مسلمانان بر هر مسلمانی که توان دفاع دارد، در هر شرایطی واجب است.
منبع: ج۱، ص۱۹۹ · ج۴، ص۱۷۰، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · سداد العباد ص۴۰۹ · بقره/سوره۲، آیه۱۹۳ · ج۵، ص۲۳ · ج۳، ص۹، قم ۱۴۱۳۱۴۱۹ · ج۱، ص۳۶۴، قم ۱۴۱۰ · ج۱، ص۱۱۸، قم ۱۴۰۹ ۱۴۱۱ · ج۳، ص۱۵۴، چاپ عبدالسلام محمدعلی شاهین، بیروت ۱۴۱۵/۱۹۹۴ · المجموع: شرح المهذّب، در یحیی‌بن شرف نووی، المجموع: شرح المهذّب، ج۱۹، ص۲۶۹، بیروت: دارالفکر · وهبه مصطفی زحیلی، ج۱، ص۹۰، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، دمشق ۱۴۰۱/۱۹۸۱ · ج۴، ص۱۷۷، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · ج۲، ص۱۰، چاپ محمدتقی کشفی، تهران ۱۳۸۷ · ج۲۱، ص۷۳، بیروت ۱۹۸۱ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۵ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۱۴ · ج۲، ص۲، چاپ محمدتقی کشفی، تهران ۱۳۸۷ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۴۶ · کشف الرموز ج۱، ص۴۱۸-۴۲۲ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۵-۹ · المجموع: شرح المهذّب، در یحیی‌بن شرف نووی، المجموع: شرح المهذّب، ج۱۹، ص۲۷۴ـ۲۷۶، بیروت: دارالفکر · المجموع: شرح المهذّب، در یحیی‌بن شرف نووی، المجموع: شرح المهذّب، ج۱۹، ص۲۸۰، بیروت: دارالفکر · جواهر الکلام ج۲۱، ص۱۳-۱۴ · صراط النجاة ج۳، ص۳۵۹ · ج۲، ص۳، چاپ محمدتقی کشفی، تهران ۱۳۸۷ · ج۱، ص۳۹۰، چاپ عبدالسلام محمدعلی شاهین، بیروت ۱۴۱۵/۱۹۹۴ · ج۱، ص۷۲ـ۷۴، بیروت: دارالکتب العلمیه · جواهر الکلام ج۲۱، س۴۹ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۵۶ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۶۱ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۵۰- · جواهر الکلام ج۲۱، ص۵۱-۵۴ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۸۱-۸۲ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۸۵-۸۶ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۶۶-۶۸ · الروضة البهیه ج۲، ص۳۹۲ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۶۸ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۷۷-۷۸ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۷۸-۷۹ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۸۲-۸۵ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۱۹۳-۱۹۴ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۱۱۷-۱۱۸ · کشف الغطاء ج۴، ص۳۷۳ · مستند الشیعة ج۴، ص۳۴۳ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۱۱۰-۱۱۱ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۱۴۷-۱۵۱ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۱۲۲-۱۲۶ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۳۲۸ · مختلف الشیعة ج۴، ص۴۵۴-۴۵۵ · المعتبر ج۱، ص۳۱۵ · کتاب السرائر ج۲، ص۲۰ · تذکرة الفقهاء ج۲، ص۲۴ · ج۱، ص۱۱۵، قم ۱۴۰۹ ۱۴۱۱ · المهذب ج۱، ص۲۹۷ · الدروس الشرعیة ج۲، ص۳۰ · ج۱، ص۱۸۷، چاپ صلاح‌الدین منجد، قاهره ۱۹۷۱
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.