حجر (فقه): اسباب حجر

فقها موجبات حجر را شش چیز دانسته‌اند: صغر، جنون، رق و بندگی، « مفلّس » (تاجر ورشکسته)، مرضی که به مرگ منجر می‌شود، سفه. اسباب حجر (اعم از جزئی و کلّی) بسیار است؛ لیکن مهم‌ترین آنها عبارتند از: نابالغ بودن، دیوانگی ، بردگی ، سفاهت ، ورشکستگی و بنابر قول گروهی بیماری منجرّ به مرگ . در ورشکستگی و بنابر قولی در سفاهت تنها با حکم حاکم به حجر، محجوریت ورشکسته و سفیه تحقق می‌یابد. اسباب دیگری هم برای حجر ذکر شده است، مثل حجر راهن نسبت به عین مرهونه، حجر خریدار نسبت به مبیع (جنس مورد معامله) قبل از تادیه ثمن و ... که در کتب فقه استدلالی ذکر شده است. علاوه برتفلیس، مهم‌ترین اسباب حجر عبارت‌اند از: بالغ نبودن (خردسالی) جنون و سفه. فقها این سه سبب را از آن‌رو که دامنه حجر در آن‌ها گسترده است و علاوه بر تصرف در اموال، شامل ذمه و تعهدات مالی نیز می‌شود،، حجر عام دانسته و سایر اسباب را، که تنها تصرفاتی معین و محدود را ممنوع می‌سازند، حجر خاص نامیده‌اند. بعضی دیگراموری را که باعث منع تصرفات مالی می‌گردد، بدین ترتیب گفته اند: الف: صغر. ب: رق (برده بودن). و از متون فقهی شیعه استفاده می‌شود که اقسام یاد شده در نظر امامیه هم از اسباب حجر بشمارند پس می‌توان گفت که این امور به‌اتفاق فریقتین عامه و خاصه اسباب حجر می‌باشند. و نیز در کتاب الاقناع «فقه حنبلی» پس از تعریف حجر همان اقسام را با اندکی اختلاف بیان می دارد. ۷. ۲ - دیدگاه امامیه و اما فقهای امامیه بر طبق یک عادت و رسم مألوف در باب حجر به ذکر شش سبب ذیل اکتفا کرده اند: صغر، جنون، رق، مرض، فلس و سفه. منبع: المبسوط، ج۲، ص۲۸۱ · جواهر الکلام، ج۲۶، ص۴ · المغنی، ج۴، ص۳۴۳ · میزان الکبری، ج۷۷ · کتاب بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع، ج۷، ص۱۶۹ · بدایة المجتهد، ج۲، ص۲۲۷ · حاشیه اعانۀ الطالبین بر فتح المعین، ج۳، ص۶۸ · مغنی المحتاج، ج۲، ص۱۶۵ · الاقناع فی فقه الامام احمد تألیف شیخ الاسلام، ج۲، ص۲۰۷ · حدائق الناضره، ج۵، ص۲۷۳ · تذکرة الفقهاء، ج۱۴، ص۱۸۳ · شرح لمعه، ج۴، ص۱۰۱