حسنعلی منصور: مسئولیت‌ها

در مهر همان سال به استخدام در وزارت امورخارجه در آمد. او در اواخر سال ۱۳۲۴ش. به عضویت هیئت نمایندگی ایران در «کنفرانس صلح پاریس» در آمد. وی در نیمه‌های سال ۱۳۲۹ش. در سال ۱۳۳۸ش. چندی نیز در وزارت بازرگانی مشغول به کار شد. ۳. ۱ - تاسیس کانون مترقی منصور پس از سقوط کابینه اقبال به فکر زمامداری افتاد و با جلب نظر سفارت آمریکا مشغول فعالیت شد و جمعیتی به نام «کانون مترقی» را بنیاد نهاد. وظیفه این کانون تهیه برنامه‌های اقتصادی و صنعتی برای کشور بود که بیشتر تحصیلکرده‌های آمریکا عضویت آن را داشتند؛ بعدها اعضای این گروه به «بچه‌های وارن» معروف شدند. منصور پس از بنیان‌گذاری کانون مترقی به فکر نمایندگی مجلس افتاد. او اعتقاد داشت که بایستی یک گروه متشکل در مجلس که اکثریت را در دست داشته باشند، تشکیل دهد. انتخابات دور بیست و یکم در شهریور ماه انجام شد. در این انتخابات کانون مترقی بیش از چهل نماینده به مجلس فرستاد که خود منصور یکی از این چهل نماینده بود. او بعدها «حزب ایران نوین» را تاسیس کرد. در فضای به وجود آمده، منصور گروهی متشکل از تکنوکرات‌ها و مدیران ایرانی تحصیلکرده آمریکا را تشکیل داده بود. وی با کمک گروهی از اعضای اولیه کانون مترقی سیاهه‌ای از کاندیداهای حزب را تهیه کرده و برای تایید نهایی برای شاه برد، پس از تایید شاه تمامی این کاندیداها به نمایندگی مجلس برگزیده شدند. ۳. ۲ - نخست وزیری شاه از چندی پیش منصور را برای نخست وزیری در نظر گرفته بود و گمان می‌کرد او قادر به اجرای برنامه‌های نوسازی کشور و جامعه است. به اشاره شاه " اسدالله علم " نخست وزیر مورد علاقه و مورد اعتماداش از کار کناره گرفت، تا منصور بر کرسی صدارت تکیه زند. حوادثی که در اواخر دهه سی در کشورهای مختلف جهان اتفاق افتاد، سبب شد که آمریکایی‌ها نسبت به سیاست‌های خود در کشورهای جهان سوم به خصوص ایران بازاندیشی کنند. آنها به این نتیجه رسیدند که حمایت از حکومت‌های استبدادی در دراز مدت نتیجه مطلوب نخواهد داشت و خطر کمونیسم را در این کشورها افزایش خواهد داد. تصمیم آمریکایی‌ها برای تغییر رویه، با فشار بر محمدرضا شاه برای انجام اصلاحات و با هدف حفظ رژیم به وسیله وحدت میان شاه و طبقه متوسط به کمک یک نیروی تحصیلکرده و اصلاح‌طلب که می‌خواستند در چهارچوب رژیم کار کنند، امکان‌پذیر بود. به همین جهت راه برای زمامداری منصور فراهم شد. کابینه منصور اغلب متشکل از یاران حزبی‌اش بودند. منصور در ۱۸ اسفند بعد از یک سخنرانی مقدماتی و معرفی وزیران، یک برنامه مفصل و جامع و مترقی ارائه داد. او ضمن سخنرانی مفصل خود می‌گوید: «دولت معتقد است که برای اجرای برنامه‌های وسیع توسعه اقتصادی و اجتماعی، باید قدرت خلّاقه ملت را به حرکت درآورد و وجدان عمومی را برای انجام هدف‌های عالی آن بسیج نمود». از قم به تهران تبعید شده بود. منصور در یک سخنرانی گفت: «مقام روحانیت برای ما با ارزش است. من ماموریت دارم که مراتب خاص شاهنشاه را به مقامات روحانی ابلاغ نمایم. ما باید ببینیم شما چه می‌کنید». منصور که می‌دانست ناآرامی‌ها مانع پیشرفت اهداف دولتش می‌شود، در برابر این انتقادات سکوت کرد. در نتیجه پس از مدتی آرامش و ثبات سیاسی نسبی به دست آمد. ۳. ۴ - سامان‌دهی اوضاع اقتصادی کار ویژه و عمده دولت منصور سر و سامان دادن به مسائل اقتصادی بود. البته منصور از مدت‌ها قبل خود را برای نخست وزیری تحت حمایت آمریکایی‌ها آماده کرده بود و برنامه‌های مفصلی در شورای عالی اقتصاد برای توسعه کشور تدارک دیده بود. علاوه بر این دوستان او که همگی تحصیلکرده‌های آمریکا بودند، در سازمان برنامه، طرح توسعه اقتصادی را به سبک آمریکایی و بر پایه درآمدهای نفتی پی گیری می‌کردند. فعالیت این افراد تقریباً خیال شاه و مقامات آمریکایی را از بهبود وضعیت اقتصاد در ایران راحت کرده بود. منصور در آغاز راه برای تامین اعتبار طرح‌های خود دچار کسری بودجه شد که به ناچار دو راه را پیش گرفت؛ ۱. افزایش درآمدهای نفتی ۲. دریافت وام از آمریکا؛ این گونه درآمدهای نفتی ۵۰ درصد سهم درآمد ملی را تامین می‌کرد و یکی دیگر از جنبه‌های مورد توجه دولت در توسعه اقتصادی، صنایع سنگین بود. در این راه دولت به کمک شرکت‌های آمریکایی به راه‌اندازی صنایع پتروشیمی اقدام نمود و قراردادی برای ساخت کارخانه ذوب آهن با شوروی منعقد کرد. همچنین راه‌اندازی کارخانه‌های ماشین سازی اراک و تبریز با کمک کشورهای اروپایی از این اقدامات بود. همه این اقدامات کشور را دچار مشکلاتی کرد که دولت پیش‌بینی آن را نکرده بود. سیاست‌های اقتصادی دولت شرایط خاصی را برای مردم به وجود آورده بود. دولت برای جبران کسری بودجه به گران کردن کالاها و خدمات روی آورده بود. همچنین سیاست دولت در بخش کشاورزی و صنعت که مدام مورد تاکید بود، سبب شد جمعیت فعال این بخش‌ها به شدت دگرگون شود، به طوری که جمعیت فعال کشور در بخش کشاورزی از ۷۵ درصد در سال ۳۵ در حدود ۴۴ درصد در سال ۱۳۴۳ش. رسیده بود؛ در مقابل جمعیت فعال کشور در بخش صنعت از ۸/۱۳ درصد در سال ۳۳ به ۵/۱۶درصد در سال ۴۳ افزایش یافته بود. منبع: زندگی و عملکرد منصور، تهران، مرکز اسناد انقلاب، ۱۳۸۳، ص۱۷ · دولت‌های ایران از سیدضیا تا بختیار، تهران، انتشارات جاویدان، ۱۳۷۷، ص۵۰۱ · دو چهره مرموز، تهران، مرکز بررسی اسناد انقلاب، ۱۳۸۴، ص۲۰۱ · معمای هویدا، تهران، انتشارات آتیه، ۱۳۸۰، چاپ پنجم، ص۱۹۵ · تهران، ۱۳۸۴، ج۲، ص۴۵ · کلام امام، دفترششم، ص۱۴۵ · تاریخ ۲۵ ساله ایران، تهران، مؤسسه رسا، ۱۳۷۳، ص۲۹۸ · توسعه در ایران ۱۳۲۰ـ۱۳۵۷، تهران، انتشارات گام نو، ۱۳۸۱، ص۲۱۱ · اقتصاد سیاسی، ایران، ترجمه محمدرضا نفیسی، تهران، مرکز، ۱۳۷۳، ص۳۰۴ · سیاست خارجی آمریکا و شاه، ترجمه فریدون فاطمی، تهران، انتشارات مرکز، ۱۳۷۱، ص۲۴۶