حق در قرآن: حوزه معنایی وجودشناسانه

مهم‌ترین زمینه معنایی واژه حق در قرآن، مربوط به مفاهیم وجود و هستی است. مطابق آیات قرآن، مصداق کامل و منشأ اصلی حق، خداوند است. علاوه بر این، الحق یکی از اسماء الحسنی است. ۲. ۱ - قدرت عظیم خدا آیاتی که خدا را عین حق دانسته یا با وصف حق توصیف کرده در دو زمینه اصلی بیان شده است. نخست آیاتی که بر قدرت عظیم خدا به عنوان منشأ هر ایجاد و تغییر و تحول در عالم هستی تأکید می‌کند، مانند آیات مربوط به مراحل خلقت انسان و تدبیر امور او، تدبیر روز و شب و تسخیر موجودات. در این دسته از آیات، حق در مقابل باطل ــ یعنی همان بت‌ها و معبودهای مشرکان و هرگونه اختراع بی‌بنیاد ــ به‌ معنای امری بسیار واقعی و نیرویی زنده مطرح می‌شود که در همه فرایندهای زندگی و مرگ در جهان هستی سریان دارد و این حقیقتی است که به تصریح آیات مربوط به بعث، در آخرت بر همگان، حتی کافران و مشرکان، نیز آشکار می‌شود. ۲. ۲ - بازگرداندن انسان به سوی خدا دسته دوم آیات مربوط به بعث، بازگرداندن انسان به سوی خدا و شهادت اعضا و جوارح بر اعمال انسان است. او یگانه موجود مطلق، غنی و قائم به ذات است که هستی همه موجودات دیگر از اوست و همه مسخَّر و نیازمند اویند و اوست که نظام حق را در عالم جاری می‌سازد. هم‌نشینی وصف حق با صفات ولایت ، علوّ، سلطنت و مالکیت خدا در آیات متعدد، مؤید این معناست. مفسران با این استدلال که هستی همه موجودات، جز خدا، به باطل، یعنی نقص و تغییر فنا، آمیخته است، نشان می‌دهند که دریافت حقیقتِ مفهوم حق، مستلزم اثبات توحید حق است؛ به این بیان که حقِ حقیقی و محض، که به هیچ باطلی مشوب نیست، یگانه و همان ذات احدیت است؛ از همین‌رو، در تعابیر قرآنی «لاتَقُولوا علی اللّهِ اِلّا الحقَّ» و «لَه دَعَوةُ الحَقِّ»، قول حق و دعوت حق را همان اعتقاد به توحید، تنزیه خدا از شریک یا ادای عبارت تهلیل دانسته‌اند. چون از حق محض، جز حق صادر نمی‌شود، همه افعال خدا در قرآن با تعبیر «بالحق» وصف می‌شود، از خلقت آسمان‌ها و زمین و خورشید و ماه تا ارسال رُسُل ، نزول قرآن بر پیامبر ، خروج پیامبر از مدینه برای جنگ بدر ، نزول فرشتگان ، نزول عذاب ، داوری در روز قیامت و موارد متعدد دیگر. به ‌رغم یکسانی تعبیر به‌ کار رفته در این آیات، مفسران معانی مختلفی برای آن ذکر کرده‌اند که وجه اشتراک بیش‌تر آن‌ها، توصیف این افعال به حکمت ، به معنای فعل دارای هدف و غایت صحیح، یا وقوع حتمی است. بر اساس آیات قرآن، «قول خدا» نیز، که عین فعل اوست، حق است. مفسران، اطلاق «حق» بر قرآن یا توصیف نزول آن به «حق» را در آیات متعدد به همین معنا دانسته‌اند؛ ۲. ۴ - وعده‌های الهی وعده‌های الهی، که از بارزترین مصادیق قول خداوند هستند، در آیات متعدد، با تعبیر «اِنَّ وَعْدَ اللّهِ حَقٌّ» وصف شده‌اند. حق بودن وعده‌های الهی، مانند نصرت و اعزاز دین پیامبر، برگشت انسان‌ها به سوی پروردگارشان، ثواب و عقاب یا برگرداندن موسی به مادرش ، به معنای وقوع حتمی آنهاست. منبع: حج/سوره۲۲، آیه۶ · طه/سوره۲۰، آیه۱۱۴ · حج/سوره۲۲، آیه۵ · انعام/سوره۶، آیه۶۲ · ذیل سوره طه، آیه ۱۱۴، چاپ احمد حبیب قصیرعاملى، بیروت (بی‌تا.) · حج/سوره۲۲، آیه۶۲ · آیه ۵۳، محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل سوره یونس، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵ · نساء/سوره۴، آیه۱۷۱ · رعد/سوره۱۳، آیه۱۴ · ذیل سوره رعد، آیه ۱۴ · بقره/سوره۲، آیه۱۴۷ · انعام/سوره۶، آیه۷۳ · یونس/سوره۱۰، آیه۵ · نساء/سوره۴، آیه۱۷۰ · مائده/سوره۵، آیه۴۸ · انفال/سوره۸، آیه۵ · حجر/سوره۱۵، آیه۸ · مؤمنون/سوره۲۳، آیه۴۱ · زمر/سوره۳۹، آیه۶۹ · ذیل آیات، چاپ احمد حبیب قصیرعاملى، بیروت (بی‌تا.) · آل‌عمران/سوره۳، آیه۳ · مریم/سوره۱۹، آیه۳۴ · آل‌عمران/سوره۳، آیه۴۵ · زمخشری، الکشّاف، ذیل آیه · آل‌عمران/سوره۳، آیه۵۹ · ذیل سوره احزاب، آیه ۴ · یونس/سوره۱۰، آیه۴ · فصلت/سوره۴۱، آیه۲۵ · زمر/سوره۳۹، آیه۱۹ · اعراف/سوره۷، آیه۳۰