حقوق اسلامی: ویژگی‌های نظام حقوقی اسلام

نظام حقوقی اسلام، با ویژگی‌ها، منابع، و اهداف خاص از سایر نظام‌های حقوقی متمایز م. ب. که به طور اجمال به آنها اشاره می‌کنیم: الف. ویژگی‌های نظام حقوقی اسلام. مهم‌ترین ویژگی‌های این نظام حقوقی عبارتند از: ۱. ۱ - الهی بودن نظام حقوقی اسلام، نظامی الهی است. چون منشا و خاست‌گاه قواعد آن اراده خداوند است؛ دینی است به این اعتبار که آورنده آن پیامبری برگزیده الهی است؛ وحیانی است چرا که قواعد حقوقی اسلام به وسیله خدا و پیامبر او وضع و تشریع گردیده، دین‌باوران در آن نقشی ندارند. این حقیقت حتّی از دید حقوقدانان غربی نیز پنهان نمانده است به قول « برگ استراسر » «حقوق اسلامی عصاره روح حقیقی مسلمانی، قطعی‌ترین مظهر فکر اسلامی و هسته اساسی اسلام است». ۱. ۲ - واقع‌نگری و جامعیت در نظام حقوقی که قانونگذار واقعی آن خداوند باشد، طبعاً قوانین موضوعه‌اش مبتنی بر واقعیت بوده و جنبه عملی پیدا می‌کند، نتیجه این واقع‌نگری، جامعیت نظام حقوقی است و می‌تواند برای جامعه بشری کارآمد باشد. چرا که خداوند خالق انسان و جهان است و از تمام ابعاد و اسرار وجودی بشر آگاه است. او عالم مطلق است، گذشته و آینده را به خوبی می‌داند. از آثار و عوارض قانون اطلاع کامل دارد. او از خطا و لغزش مصون است تمایلات شخصی و گروهی ندارد؛ و حکمت او ایجاب می‌کند که قوانین را بر اساس واقعیت و با در نظر داشت تمام ابعاد و جوانب وضع نماید. ۱. ۳ - انسجام و هماهنگی انسجام و هماهنگی درونی و بیرونی نظام حقوقی اسلام برخاسته از جهان‌بینی توحیدی ، و واقع‌نگری است به این معنا که قواعد مختلف این نظام حقوقی هم در درون سیستم با یکدیگر سازگار هستند، و هم مجموعه نظام حقوقی با زیربنای آن (جهان‌بینی توحیدی) و دیگر نظام‌های فردی و اجتماعی آن هماهنگ است. به بیان دیگر، حقوق اسلام مجموعه بهم پیوسته‌ای است که بین اجزای آن رابطه‌ای بر اساس واقع وجود دارد. و نیز بین نظام حقوقی و دیگر نظام‌های فردی و اجتماعی آن ( نظام اقتصادی ، اجتماعی ، سیاسی ، عبادی ، اعتقادی و اخلاقی ) ارتباط مستحکم برقرار است. به گونه‌ای که هدف حقوقی جز با تحقق دیگر اهداف نظام‌های مزبور تامین نمی‌گردد. ۱. ۴ - هماهنگی با طبیعت و فطرت انسان نظام حقوقی اسلام از سوی خالق انسان وضع شده، با آفرینش و ساختار وجودی بشر هماهنگ است. مراد آن است که حقوق اسلامی با عوامل ثابت تشکیل دهنده شخصیت انسان که بین همه انسان‌ها مشترک است مانند حب‌ذات ، حب کمال و حقیقت‌جویی ، و غرایز و عواطف نهفته در انسان، هماهنگ م. ب.: آیه شریفه (فاقم وجهک للدین حنیفاً فطرة الله فطرالنّاس علیها لاتبدیل لخلق الله ذلک الدّین القیم و لکن اکثر النّاس لایعلمون.) و روایات زیادی بر این حقیقت دلالت دارد. در فقه الرّضا از امام هشتم روایتی نقل شده مبنی بر این که خداوند اموری را که مصالح بندگان و زندگی آنان به آن بستگی دارد، همه را حلال و اموری را که منشا فساد‌اند و به جسم انسان زیان می‌زند و روح او را تباه می‌سازد، حرام قرار داده است. ۱. ۵ - استمرار و ثبات اسلام‌ آیین جهانی و جاودانی است، گذشت زمان نمی‌تواند قوانین آن را منسوخ سازد، این ویژگی بر مبانی زیر استوار است: الف. قانونگذار در نظام حقوقی اسلام، خداوند است که عالمانه ب. ت. ب. مصالح و مفاسد واقعی بشر در تمام دوره‌های تاریخ و هماهنگ با آنها قواعد و مقررات حقوقی را وضع نموده است. ب. هماهنگی قواعد حقوقی اسلام با فطرت و ساختار وجودی انسان، دلیلی بر ثبات و دوام این نظام حقوقی است. ج. افزون بر آن، نظام حقوقی اسلام بر اهداف، مبانی و منابع ثابت مبتنی است، لذا از دوام و ثبات برخوردار است. در تبیین این امر که چگونه نظام حقوقی اسلام با تحولات اجتماعی هماهنگ است، توجه به یک واقعیت ضرورت دارد؛ و آن اینکه قواعد حقوقی اسلام بر دو نوعند: قواعد ثابت که بیانگر احکام موضوعات ثابت‌اند، و قواعد متغیر که ناظر به اوضاع و شرایط و موضوعات متغیر است، این نوع قواعد در اختیار حاکم شرع است و مقصود از استمرار حقوق اسلام، ثبات قواعد حقوقی و اصول کلی است که مقررات را جهت می‌دهد. ۱. ۶ - سهولت و سماحت این دو صفت ملازم یکدیگرند. سهولت به معنای روان و آسان بودن، سماحت به معنای گذشت کریمانه است در نظام حقوقی اسلام این دو صفت بسیار برجسته می‌نماید. از یک سو تکالیف برحسب توان و قدرت اشخاص وضع گردیده: لا نکلّف نفساً الّا وسعها (ما هیچ‌کس را جز به مقدار تواناییش تکلیف نمی‌کنیم) از سوی دیگر اصل اولی بر عدم تجسس و تفحص برای اثبات جرم است و نیز اصالت صحت در مورد رفتار آدمی جاری است. و به طور کلی قواعدی هم چون لاحرج ، لاضرر ، قاعده ید ، سوق مسلمانان ، اصل برائت و... همگی بیانگر سهولت و سماحت مقدرات حقوق اسلامی است. در قرآن کریم آیات متعددی بر سهله و سمحه بودن نظام حقوقی اسلام دلالت دارد. ب. ت. ب. این ویژگی احکام اسلامی برای نوع مردم به راحتی قابل عمل است؛ اگر در مواردی موجب عسر و حرج گردد، عناوین ثانویه موجب برداشتن احکام حرجی به طور موقت می‌گردد. البته نظام حقوقی اسلام در عین سهله و سمحه بودن، تساهل (سهل‌انگاری در اجرای قانون) و تسامح (دقت نکردن در محدوده حقوق) را هرگز نمی‌پذیرد. قرآن کریم کسانی را که در بیان قانون تسامح کنند و از خود چیزی بیان کنند، کافر ، (و من لم یحکم بما انزل الله فاولئک هم الکافرون.) ظالم ، و من لم یحکم بما انزل الله فاولئک هم الظالمون. و فاسق و من لم یحکم بما انزل الله فاولئک هم الفاسقون. خوانده است. و همین طور کسانی را که در اجرای احکام و حدود الهی کوتاهی کنند، مورد نکوهش قرار داده، و وعده عذاب می‌دهد، و تسامح در این زمینه را جایز نمی‌داند. و من یتعد حدود الله فاولئک هم الظالمون. این ویژگی‌ها، نظام حقوقی اسلام را از سایر نظام‌های حقوقی متمایز ساخته و استقلال آن را اثبات می‌سازد. منبع: آل عمران/سوره۳، آیه۱۵۴ · الشفاء، الالهیات، قم، مکتبة آیت‌الله مرعشی، ۱۴۰۴ ق، ص۴۴۱ · اخلاق ناصری، تصحیح مجتبی مینوی و علیرضا حیدری، تهران، کتابفروشی علمیه اسلامیه، ص۲۴۲ · سیاست مدنیه، ترجمه سید جعفر سجادی، تهران، انجمن فلسفه وحکمت، ۱۳۵۸، ص۲۵۵ · رنه داوید، نظام‌های بزرگ حقوقی معاصر · روم/سوره۳۰، آیه۳۰ · المکاسب، تبریز، اطلاعات، چاپ دوم، ۱۳۵۷ق، ص۳ · المیزان فی تفسیر القرآن، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۹ ق، ج۱۶، ص۱۸۷ـ ۱۸۸ · انعام/سوره۶، آیه۱۵۲ · بقره/سوره۲، آیه۱۵۸ · مائده/سوره۵، آیه۴۴ · مائده/سوره۵، آیه۴۵ · مائده/سوره۵، آیه۴۷ · بقره/سوره۲، آیه۲۲۹