حقوق بشر و حق مالکیت معنوی در عصر هوش مصنوعی

حقوق بشر و حق مالکیت معنوی در عصر هوش مصنوعی نویسندگان: رسول موگویی منبع: داتیکان سال اول پاییز 1403 شماره 3 چکیده حقوق کپی رایت و مالکیت معنوی به عنوان یکی از ابعاد مهم حقوق بشر، ناظر بر حمایت از منافع مادی و معنوی ناشی از آثار علمی، ادبی، هنری و فناورانه انسان است. این حقوق در اسناد بین المللی مهمی همچون ماده ۲۷ اعلامیه جهانی حقوق بشر و ماده ۱۵ میثاق بین المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به رسمیت شناخته شده و در سطح نهادی نیز با شکل گیری سازمان جهانی مالکیت فکری، حمایت از آن ها ساختارمند شده است. در عصر تحول دیجیتال، ظهور هوش مصنوعی این حوزه را با تحولات و چالش های بنیادین مواجه کرده است. این نوشتار با رویکردی تحلیلی به بررسی نسبت میان هوش مصنوعی و حقوق مالکیت معنوی، به مثابه یکی از مصادیق حقوق بشر، می پردازد. یافته های بحث نشان می دهد که هوش مصنوعی از یک سو می تواند در تولید محتوا، شناسایی نقض حقوق، حفاظت فنی از آثار و تحلیل داده های کلان برای بهبود نظام مالکیت معنوی نقش آفرینی کند، اما از سوی دیگر، با قابلیت بازتولید، اقتباس، کپی برداری و خلق آثار جدید، پرسش های حقوقی پیچیده ای درباره پدیدآورندگی، مالکیت، اصالت اثر و مسئولیت ناشی از نقض ایجاد کرده است. اختلاف نظام های حقوقی در مواجهه با این مسئله، از رد کامل آثار تولیدشده توسط هوش مصنوعی تا پذیرش دوگانه میان اثر انسانی و اثر ماشینی، بیانگر فقدان اجماع جهانی در این زمینه است. در ایران نیز با وجود تصویب سند ملی هوش مصنوعی، هنوز چارچوب حقوقی مشخص و جامعی برای شناسایی مالکیت معنوی آثار تولیدشده با دخالت هوش مصنوعی شکل نگرفته است. در نتیجه، ضرورت تدوین اصول و قواعد حقوقی روشن در سطح ملی و بین المللی برای تنظیم نسبت میان هوش مصنوعی و مالکیت معنوی بیش از هر زمان دیگری احساس می شود. Human Rights and Intellectual Property in the Age of Artificial Intelligence Copyright and intellectual property rights, as a significant dimension of human rights, aim to protect the material and moral interests arising from human scientific, literary, artistic, and technological creations. These rights have been recognized in key international instruments such as Article 27 of the Universal Declaration of Human Rights and Article 15 of the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights, and have been institutionally reinforced through the establishment of the World Intellectual Property Organization. In the era of digital transformation, the emergence of artificial intelligence (AI) has introduced fundamental changes and challenges to this field. This study adopts an analytical approach to examine the relationship between AI and intellectual property as a component of human rights. The findings indicate that AI can contribute to content creation, detection of rights violations, technical protection of works, and large-scale data analysis to improve intellectual property systems. However, its capabilities in reproduction, adaptation, copying, and generating new works have raised complex legal questions concerning authorship, ownership, originality, and liability for infringement. The diversity of legal approaches—from the outright rejection of AI-generated works to hybrid models distinguishing between human and machine-generated outputs—reflects the absence of a global consensus. In Iran, despite the adoption of a national AI strategy, a comprehensive legal framework for recognizing intellectual property rights in AI-generated works has yet to emerge. Consequently, there is an urgent need to develop clear legal principles and regulatory frameworks at both national and international levels to govern the relationship between artificial intelligence and intellectual property rights.