حقوق بین الملل جزایی: پیشینه

ظهور حقوق بین المللی کیفری که در سده بیست اتفاق افتاد، منطبق با دو فرایند متمایز جرم انگاری به نظر می رسد. از یک سو جرم انگاری مقطعی، تحت فشار موقت یک وضعیت جنگی و از سوی دیگر، جرم انگاری دارای رسالت دائمی، زیر فشار پیوسته تر که از ضرورت های عملی یا از اقتضائات اخلاقی ناشی می شود. گاه این دو عامل عملی و اخلاقی با هم آمیخته می شوند. در ادامه روند هر یک از این جرم انگاری ها بیان می شود. الف) جرم انگاری مرتبط با وضعیت جنگی: بعد از جنگ جهانی اول، عهدنامه ورسای 1919 محاکمه جنایات جنگی ارتکابی در جریان مخاصمات را پیش بینی کرده بود. معاهده بدین منظور، دو دسته جرایم را بر حسب مرتکبشان از هم تفکیک کرد. جرایم ارتکابی توسط گیوم دوم به لحاظ نقض عهدنامه های سیاسی و کنوانسیون لاهه راجع به مقررات و عرف جنگ که رسیدگی به آن ها در صلاحیت دادگاه متفقین مرکب از آمریکا، انگلستان، فرانسه، ایتالیا و ژاپن بود و جرایم ارتکابی علیه مقررات و عرف جنگ توسط اشخاص دیگر که دادگاه های نظام داخلی صلاحیت رسیدگی به آن ها را داشتند. دولت هلند در عمل حاضر به استرداد گیوم دوم نشد به همین علت دادگاه متفقین هرگز تاسیس نشد. اما در مورد محاکمه جرایم دسته دوم در دادگاه های نظامی داخلی، باید متذکر شد که چون سرانجام صلاحیت دادگاه های نظامی آلمان نیز پذیرفته شد. نیمی از پرونده های تحت رسیدگی در دادگاه ها منجر به تبرئه و در چند مورد احکام محکومیت سبکی صادر شد. پس از جنگ جهانی دوم، دادگاه های نورنبرگ و توکیو تشکیل شد. محاکمه جنایات ارتکابی در جریان جنگ دوم جهانی در 1943 یعنی دو سال پیش از پایان جنگ، اعلام شده بود، پس از تسلیم آلمان و ژاپن به تصویب چهار کشور فاتح، یعنی آمریکا، شوروی، انگلستان و فرانسه رسید. تصمیم این دولت ها در واقع جنبه مضاعف داشت از یک سو تاسیس دادگاه های ویژه محاکمه مجرمان جنگی و از سوی دیگر، تنظیم و تدوین اساسنامه این دادگاه ها و تعریف جنایات قابل محاکمه. بدین ترتیب بود که موافقت نامه لندن 18 اوت 1945 دادگاه نورنبرگ را برای محاکمه جنایات ارتکابی در اروپا و دادگاه توکیو را برای جنایات ارتکابی در خاور دور ایجاد کرد. ب) جرم انگاری با رسالت دائمی: جرم انگاری با رسالت دائمی، بر خلاف فرایند جرم انگاری مرتبط با وضعیت های جنگی، با بین المللی شدن عنوان های مجرمانه آغازمی شود، در صورتی که مرحله بین المللی شدن محاکمه با ایجاد دیوان کیفری بین المللی شروع خواهد شد. فرایند جرم انگاری با رسالت دائمی، حتی در مورد خود جرائم، فقط با تعدادی کنوانسیون که تعریف بین المللی جرم و گاه ضمانت اجرا را پیشنهاد می کنند تازه به جریان افتاده است. فرایند تنظیم و تدوین طرح قانون جزایی بین المللی، شامل حقوق کیفری مخاصمات مسلحانه و چند جرم دیگر پس از جنگ جهانی دوم به جریان انداخته شد. سپس بین سال های 1954 تا 1981 متوقف شد و بنابر تقاضای مجمع عمومی سازمان ملل ، کار درباره آن دوباره آغاز شد. به هر حال، مقررات موجود یک مجموعه بسیار ناهمگن است که شامل مقررات حقوق کیفری مخاصمات مسلحانه پیش گفته و نیز مجموعه جرایمی می شود که ویژگی بین المللی آن ها یا از اوضاع و احوال مادی که به جرم خصیصه فرامرزی می دهد یا از ارزش ها و مصالح حمایت شده ناشی می شود ارزش هایی که بیشتر ماهیت جهانی دارند و حمایت از آن ها به کل بشریت و نه به یک دولت خاص، مربوط می شود. جرایم فرامرزی در این قلمرو بسیار ناهمگن انواع قاچاق های بزرگ بین المللی، اعمال دزدی مرتبط با حمل و نقل و فن آوری های ارتباطات، تروریسم بین المللی و انواع آسیب ها به محیط زیست در کنار هم پیش بینی شده اند. منبع: نظام های بزرگ سیاست جنایی (جلد دوم) جنبش های سیاست جنایی، میزان، 1387