حقوق بین الملل فضایی: پیشینه

ابعاد حقوقی فضا اولین بار در سال 1957 با پرتاب ماهواره اسپوتنیک از سوی شوروی به فضا و سپس پرتاب نخستین قمر آمریکا در سال 1958 مطرح شد. بعد از آن فعالیت نخستین فضاپیمای یوری گاگارین در سال 1961 و نخستین فرود بر روی ماه در 1969 اشاره کرد. این حوادث این بحث حقوقی را پیش کشید که فضا از کجا شروع می شود و چه حقوقی دارد. نخستین گام در جهت تدوین قواعد حقوق فضا توسط مجمع عمومی برداشته شد. در این خصوص می توان به قطعنامه شماره 1148 مصوب 14 نوامبر 1957 مبنی بر پرتاب اشیاء به فضا با مقاصد صلح جویانه، تاسیس کمیته سازمان ملل برای استفاده صلح آمیز از فضا در 13 دسامبر 1958 در طی اعلامیه شماره 1348، قطعنامه شماره 1721 مورخ 20 دسامبر 1961 در خصوص آزادی فضا که به دنبال فعالیت فضاپیمای گاگارین صورت گرفت، قطعنامه شماره 1884 مصوب 17 اکتبر 1963 در خصوص منع پرتاب سفاین فضایی حامل سلاح های هسته ای و مخرب دسته جمعی، اشاره نمود. بر اساس این معاهده، فضا و اجرام آسمانی متعلق به هیچ کشوری نیست و همه کشورها به صورت منصفانه می توانند از فضا و اجرام آسمانی برای اهداف مسالمت آمیز و بشر دوستانه استفاده نمایند. بنابراین از میراث مشترک بشریت برای اولین بار در قرراداد 1967 برای فضا، ماه و سایر اجرام آسمانی پذیرفته شد. از این رو استفاده نظامی و استقرار سلاح های هسته ای در فضا ممنوع است. دولت های متعاهد پذیرفتند که در صورت فرود اضطراری فضانوردان در خاک خود، با آن ها همکاری کرده و آن ها و وسایلشان را به کشور متبوع باز گردانند. طبق مفاد این کنوانسیون ، دولت ها موظف شده اند خسارت وارده بر دیگران را به خاطر ماموریت فضایی خود جبران نمایند. جبران خسارت باید مبتنی بر انصاف و با نیت اعاده وضعیت به وضع سابق صورت گیرد. برای اولین بار کانادا موفق شد با استناد به مفاد این کنوانسیون در سال 1978 بابت سقوط ماهواره کوسموس 954 در خاک خود حدود سه میلیون دلار از شوروی سابق خسارت دریافت نماید. طبق مواد این کنوانسیون لزوم ثبت اشیای پرتابی به فضا و همچنین صلاحیت بر تاسیسات و سفینه های فضایی به عهده کشور محل ثبت است. همچنین کشورهای محل ثبت موظف هستند کلیه اطلاعات ثبت شده را در کوتاه ترین زمان در اختیار دبیر کل سازمان ملل قرار دهند. این معاهده در سال 1984 با تصویب اتریش به عنوان پنجمین کشور لازم الاجرا گردید. تا سال 2008، تعداد 13 کشور جهان آن را تصویب کردند. طبق آن کره ماه و منابع آن جزء میراث مشترک بشریت قلمداد شد و پیشنهاد شد که یک رژیم بین المللی جهت بهره برداری از آن در راستای اهداف صلح آمیز باید شکل بگیرد. در سال 1998 توافقنامه موسوم به ایستگاه فضایی منعقد شد و تعداد اندکی از کشورها (15) دولت آن را امضا کردند. طبق این توافقنامه ناسا نقش هماهنگ کننده فعالیت های فضایی را ایفا می کند و هر کشور دارای صلاحیت تام نسبت به ادوات فضایی خود است. تا کنون در خصوص ارسال برنامه های ماهواره ای و سیستم های کنترل از راه دور قاعدتا الزام آور خاصی تنظیم نشده است ولی یک اصل مورد اتفاق جامعه جهانی است و آن هم آزادی گردش اطلاعات است که اگر ارسال برنامه های ماهواره ای در این راستا ارزیابی شود جامعه جهانی به صورت ضمنی رضایت خود را از وضع موجود اعلام می دارد. منبع: حقوق بین الملل از نظریه تا عمل، میزان، 1394