حقوق حیوانات: اهمیت حق حیوان در فقه

اهمیت حق حیوان در فقه اسلامی ، تا آن جاست که شماری از فقیهان، در پاره‌ای موردها، آن را در زمره ( حق الله ) دانسته‌اند. حتی در کتاب نکاح که مباحث مبسوطی ازجمله حقوق زوجین و نفقه همسر و اقارب انسان بحث می‌شود، از لزوم و وجوب نفقه حیواناتی که مملوک انسان هست نیز سخن به میان آمده است حتی از نفقه زنبور و کرم ابریشم. بلکه بر مالک واجب است به آنچه حیوان به آن احتیاج دارد قیام نماید از خوردن و آشامیدن و جای رحل حیوان و مانند آن، و مالک بین علوفه دادن به آن و بین آزاد گذاشتن حیوان برای چریدن در علفزار مخیر است؛ پس اگر چریدن برای حیوان کفایت کند حرفی نیست و اگر کفایت نکند باید به مقدار کافی به حیوان علوفه دهد.» و اگر مالک از انفاق به بهیمه، حتی به باز گذاشتن راه آن برای چریدن به‌اندازه کافی، امتناع کند مجبور می‌شود به فروش آن یا انفاق به آن و یا ذبح آن اگر از حیواناتی باشد که گوشت آن با ذبح قابل‌ استفاده می‌شود. مثلاً در باب ودیعه که از احکام چیزهایی بحث می‌شود که نزد کسی به امانت گذاشته می‌شود، آمده است اگر مالک حیوان آن را نزد کسی ودیعه و امانت گذارد. بر شخص امانت‌پذیر واجب است که به آن آب و علوفه دهد حتی اگر مالک به او چنین دستوری نداده باشد و حتی اگر مالک او را از آب‌ و علف دادن به آن حیوان نهی کرده باشد. پس یا باید به آب‌ و علف دادن اقدام کند و یا حیوان را به مالک یا جانشین او بازگرداند.» و از آنجاکه نهی و دستور مالک مبنی بر ندادن آب‌ و علف به حیوان، معمولاً در خصوص حیواناتی است که صرفه‌ اقتصادی هم‌وزن با هزینه تامین آب و علوفه نداشته باشند این فرع فقهی به وجوب تامین آب و علوفه حیواناتی که صرفه خود را از دست‌ داده‌اند نیز تاکید نموده است. زیرا باید حق الله، پاس داشته شود، گرچه آدمی حق خود را فروافکنده است. بلکه اگر مالک، از انجام وظیفه سرباززند و موضوع به حاکم، بازگشت داده شود و وی به شخص امانت گیرنده دستور دهد: هزینه حیوان را از مال خود بپردازد، او می‌تواند (برای دریافت هزینه) به مالک رجوع کند. حق الله بودن حق حیوان نیز، می‌تواند بر این مهم استوار باشد که اگر چه بر اساس نص‌ها و سخنان روشن بسیار، مانند آیه شریفه: (والانعام خلقها لکم) چارپایان، از برای خدمت رسانی و سوددهی به برترین آفریده‌ها، یعنی انسان ، آفریده شده اند؛ ولی این امر به هیچ روی، به معنای عزیز و گرامی نبودن آن‌ها نزد خداوند و نادیده انگاری حقوق آن‌ها نیست. فقال سلیمان (ع) لاصحابه: ارجعوا فقد سقیتم بغیرکم.) روزی سلیمان بن داود (ع) برای طلب باران از شهر بیرون رفت. در راه، به مورچه‌ای برخورد که دست به آسمان بلند کرده و می‌گفت: پروردگارا! ما آفریده‌ای از آفریدگان تو و نیازمند روزی توییم، به خاطر گناهان انسان‌ها ما را هلاک مفرما! سلیمان، باشنیدن این نجوا، به یاران خود گفت: برگردید که خدا بر شما باران می‌باراند و سیرابتان می‌سازد، به دعای غیر شما. ۲. ۲ - سودمند حدیث بالا، در پیوند با حیوانی است که چنین می‌نماید، سودی به انسان نمی‌رساند. در روایات و سخنان روشن معصومان، چهارپایانی که به گونه کامل، در خدمت بشر قرار دارند، با تأکید بیش تری ارج نهاده و گرامی داشته شده‌اند. فاذا اتخذو شاتین أتاهم الله بارزاقها وزادفی ارزاقهم وارتحل الفقر عنهم مرحلتین و ان اتخذو ثلاثة أتاهم الله بارزاقها وارتحل عنهم الفقر رأساً.) هرگاه اهل خانه‌ای، گوسفندی در اختیار گیرند خداوند، روزی آن را به ایشان بدهد و در روزی شان بیفزاید و فقر و نداری، یک درجه از آنان دور شود. و هرگاه دو گوسفند در اختیار گیرند، روزی آن‌ها را به ایشان بدهد و در روزی شان بیفزاید و فقر ، دو درجه از آنان دور شود و اگر سه گوسفند در اختیار گیرند، روزی آن‌ها را به ایشان بدهد و فقر، به کلی از آنان رخت بربندد. در جای خود، در باره جایگاه الهی چارپایان، شرح بیش تری خواهم داد. پس از این مقدمه، اکنون برای پی بردن به مهم ‌ترین حقوق چارپایان، نگاهی می‌افکنیم به نص‌های شرعی و متن‌های فقهی: منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۳۴۸، کتاب النکاح، النفقات، مسالة ۱۵ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۳۴۸، کتاب النکاح، النفقات، مسالة ۱۶ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص:۶۳۸، کتاب الودیعة، مسالة ۱۳ · ج۲۷، ص۱۱۱ · نحل/سوره۱۶، آیه۵ · ج۱، ص۵۲۴ · ج۸، ص۵۷۲، ابواب احکام الدواب، باب۲۹، ح۴ · باب۱۲ ابواب احکام الدواب، ح۱، ج۸، ص۳۵۶