حمایت حقوقی از مالکیت معنوی ناشی از نوآوری های زیست فناورانه در نظام حقوقی ایران و اتحادیه اروپا (مقاله علمی وزارت علوم)

حمایت حقوقی از مالکیت معنوی ناشی از نوآوری های زیست فناورانه در نظام حقوقی ایران و اتحادیه اروپا (مقاله علمی وزارت علوم) نویسندگان: شیما خلیلی بابک شید منبع: پژوهشهای حقوقی دوره 24 زمستان 1404 شماره 64 چکیده زیست فناوری و پیامدهای حقوقی آن طی دهه های اخیر به یکی از عرصه های محوری در تنظیم گری علمی و فناورانه بدل شده است، به گونه ای که نظام های حقوقی مختلف ناگزیر از بازنگری و تبیین مقررات کارآمد برای تضمین ایمنی، صیانت از منابع ژنتیکی و حمایت از نوآوری های زیست فناورانه شده اند. در این پژوهش، قانون ایمنی زیستی 1388، لایحه ضوابط ملی ایمنی زیستی ایران (محدودیت های تحقیقاتی، اخذ مجوزهای ضروری) و همچنین بخش هایی از پیش نویس جدید قانون ایمنی زیستی با استفاده از روش توصیفی تحلیلی مورد بررسی قرار گرفت. با مطالعه تطبیقی قوانین موجود در اتحادیه اروپا و قوانین ایران این نتیجه حاصل شد که مقررات و اصول کلی اتحادیه اروپا در زمینه حمایت از ثبت ابداعات زیست فناورانه تفاوت چندانی با قوانین ایران نداشته و تا حد زیادی هم پوشانی دارند. همچنین در این پژوهش به ضرورت توجه توأمان به حقوق کشورهای دارای منابع ژنتیکی و حقوق دارندگان دانش فناوری زیستی و حقوق جامعه پرداخته شد؛ مطابق دستورالعمل 1998 شورای اروپا، مبدأ جغرافیایی منابع زیستی باید قید شود. در قوانین ایران ب. ت. ب. اینکه ایران کشور غنی از ذخایر ژنتیکی است، در قانون ثبت اختراعات 1386 به این مهم پرداخته نشده بود و در استفساریه بند «د» ماده 4 قانون مارالذکر مورد بحث قرار گرفته بود. خوشبختانه در قانون حمایت از مالکیت صنعتی 1403، اعلام مبدأ جغرافیایی منبع زیستی طبیعی الزامی شده است. با این حال وجود خلأهای قانونی و برخی ابهامات همچنان روند حمایت از نوآوری های زیست فناورانه را با چالش مواجه می سازد و بر ضرورت تدوین قانونی جامع و منسجم در زمینه ثبت و حمایت از این نوآوری ها تأکید می کند. Legal Protection of Intellectual Property Arising from Biotechnological Innovations in the Legal Systems of Iran and the European Union Biotechnology and its legal consequences have, in recent decades, become one of the central arenas in scientific and technological governance, to the extent that various legal systems have been compelled to review and formulate effective regulations to guarantee safety, safeguard genetic resources, and protect biotechnological innovations. In this research, the Biosafety Law of 2009 in Iran, the National Biosafety Regulations Bill of Iran (including provisions on research restrictions and obtaining necessary permits), as well as parts of the new draft Biosafety Law, were examined using a descriptive-analytical method. Through a comparative study of the existing laws in the European Union and Iran, it was concluded that the regulations and general principles of the European Union in the field of protecting the registration of biotechnological inventions do not differ significantly from those in Iranian laws and largely overlap. Additionally, this research addressed the necessity of simultaneous attention to the rights of countries possessing genetic resources, the rights of holders of biotechnological know-how, and the rights of society. In accordance with the 1998 European Council Directive, the geographical origin of biological resources must be indicated. In Iranian laws, given that Iran is a country rich in genetic reserves, this important issue had not been addressed in the Patents Registration Law of 2007 and had been discussed only in an interpretive note on clause "d" of Article 4 of the aforementioned law. Fortunately, in the new Industrial Property Protection Law of 2024, the declaration of the geographical origin of the natural biological resource has become mandatory. However, the existence of legal gaps and some ambiguities still poses challenges to the process of protecting biotechnological innovations and underscores the necessity of formulating a comprehensive and coherent law in the field of registration and protection of these innovations.