حکم ضمان: ارکان ضمان

صیغه، ضامن، مضمون‌له، مضمون‌عنه و مضمون‌به ارکان ضمان به شمار می‌روند. ۸. ۱ - شرایط صیغه ضمان بنابر عقد بودن آن نیاز به ایجاب از طرف ضامن و قبول از طرف مضمون له دارد. ضمان از عقود لازم است. بنابراین، آنچه در صیغه عقود لازم شرط است در ضمان نیز شرط می‌باشد، مانند آنکه از الفاظ باشد نه افعال، صریح، عربی و ماضی باشد. لیکن جمعی از فقها گفته‌اند: در ایجاب و قبول آنچه که بر انشای معنای ضمان دلالت داشته باشد، کفایت می‌کند، خواه از سنخ الفاظ باشد یا افعال. برخی گفته‌اند: در ضمان صرف رضایت مضمون‌له کفایت می‌کند؛ چه پیش از عقد ابراز شود یا پس از آن و نیازی به ابراز رضایت به صورت قبول در عقد نیست. در مقابل، برخی، ابراز رضایت به صورت قبول در عقد را لازم دانسته‌اند. لیکن برخی اصل رضایت مضمون‌له را نیز لازم ندانسته‌اند. البته در این صورت، ضمان از ایقاعات خواهد بود نه از عقود. ۸. ۲ - شرایط ضامن، مضمون‌له ومضمون‌عنه در ضامن و مضمون‌له شرایط عمومی عقد، همچون بلوغ ، عقل ، اختیار مقابل اکراه ، محجور نبودن به سبب سفاهت و به قول مشهور در خصوص ضامن، برده نبودن، شرط است. بنابراین، ضامن شدن نابالغ، دیوانه ، مُکَره (وادار شده بر ضمان)، سفیه و به قول مشهور، برده صحیح نیست. البته ضمانت سفیه با اذن ولیّ و برده با اذن مولا صحیح است. مفلَّس نبودن (تفلیس) در ضامن شرط نیست، لیکن در مضمون‌له شرط است. اعتبار شرایط یاد شده در مضمون‌له بنابر قول به اعتبار رضایت او م. ب. و بنابر قول به عدم اعتبار رضایت او، هیچ یک از شرایط یاد شده در مضمون‌له شرط نیست؛ چنان که در مضمون‌عنه نیز شرط نمی‌باشد. ۸. ۳ - شرایط مضمون‌به مضمون‌به (دین) باید مال ثابت در ذمّه مضمون‌عنه باشد. بنابراین، ضمانت چیزی که مالیّت ندارد، مانند شراب و خوک ، یا بر ذمّه مضمون‌عنه نیست، صحیح نمی‌باشد. ضمانت مالی که هم اکنون ثابت نیست، لیکن به ثبوت و لزوم برمی‌گردد، مانند مال جعاله ، پیش از آغاز کاری که شرط شده، بنابر قول جمعی صحیح است. ضمانت اعیان مضمونه یا به معنای وجوب ردّ آن و در صورت تلف ، بازگرداندن قیمت یا مثل آن به صاحبش م. ب. و یا به معنای بازگرداندن قیمت یا مثل آن به صاحبش در صورت تلف عین. بنابر قول به عدم صحّت ضمانت اعیان مضمونه، یک مورد استثنا شده که عبارت است از ضمان عهده ثمن؛ یعنی ضمانت ثمنی که فروشنده بابت فروش کالا دریافت کرده است که در صورت بطلان معامله، ضامن باید زیانی را که خریدار بابت پرداخت بهای کالا متحمل شده، جبران کند. (ضمان عهده) ۸.۳. ۱ - مال غصبی آیا ضمانت اعیان مضمونه، مانند مال غصبی صحیح است یا نه؟ مسئله اختلافی است. منبع: تذکرة الفقهاء، ج۱۴، ج۲۸۳ · حاشیة شرائع الاسلام، ص۴۱۷ · العروة الوثقی، ج۵، ص۳۹۹ · مسالک الافهام، ج۴، ص۱۸۰-۱۸۱ · الخلاف، ج۳، ص۳۱۳ · جواهر الکلام، ج۲۶، ص۱۱۵-۱۲۰ · جواهر الکلام، ج۲۶، ص۱۳۵ · المناهل، ص۱۲۹ · العروة الوثقی، ج۵، ص۴۳۵-۴۳۶ · جواهر الکلام، ج۲۶، ص۱۴۶-۱۴۸ · کتاب السرائر، ج۲، ص۷۳ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۳۲، کتاب الضمان، مسالة۱۷