خشونت: نکته

کسی که خدا کشتنش را حرام کرده است مکشید؛ من بر تو دست نگشایم که تو را بکشم، من ازخداوند که پروردگار جهانیان است می‌ترسم • می‌خواهم که هم گناه مرا به گردن بگیری و هم گناه خود را تا از دوزخیان گردی که این است پاداش ستمکاران.» در این آیه مبارکه نیز خشونت‌گری منتهی به قتل، ستمگری و قاتل خشونت‌گر، ستمکار توصیف شده و کیفریکسان اخروی برای آن دو (قاتل ـ ظالم) پیش بینی شده است. ۸.۱. ۳ - قتل مرد فرعونی در داستان حضرت موسی (علیه‌السّلام) بدان گونه که در سوره قصص آمده است؛ به هنگام منازعه و درگیری یکی از پیروان موسی با فردی از مخالفان وی، موسی به طرفداری از پیرو خویش دخالت کرده و با ضربت مشتی مرد فرعونی را از پا در آورد. اما بی درنگ از این عمل خویش ابزار پشیمانی کرد و ارتکاب قتل را ظلم و ستم بر خویشتن نامید: «قال رب انی ظلمت نفسی فاغفر لی…؛ گفت: ‌ای پروردگار من، من به خود ستم کردم. مرا بیامرز! ۸.۱. ۴ - خود محدود سازی گروهی از مسلمانان صدر اسلام به انگیزه خداخواهی، معنویت گرایی و پرهیز از دنیا برخی از خوردنی‌ها و پوشیدنی‌های لذیذ و زینتی را بر خود ناروا می‌شمردند و از تمتع جنسی از همسران‌شان دوری می‌کردند، در پی آن، آیه زیر نازل گردید: «یا ایها الذین آمنو لاتحرموا طیبات ما احل الله لکم و لاتعتدوا ان الله لایحب المعتدین؛ با آمدن دین اسلام، مقررات و قوانین ویژه‌ای در این باره تشریع و پس از تشکیل حکومت نبوی در مدینه و سایر نقاط که در قلمرو حکومت اسلامی قرار گرفت به اجرا درآمد. در آیه ۲۳۰ از تضییع حقوق زن مطلقه‌ای سخن می‌گوید که شوهرش در آخرین فرصت‌های سرآمدن عده به زن خود رجوع می‌کند و طلاق را بر هم می‌زند؛ اینها حدود (قوانین) الهی است، از آن تجاوز مکنید. ‌ای کسانی که ایمان آورده‌اید، تقوای الهی پیشه کنید و آنچه از (مطالبات) ربا باقی مانده است رها کنید اگر ایمان دارید • و اگر توبه کنید سرمایه‌های شما از آن شما است (اصل سرمایه بدون سود) نه ستم می‌کنید و نه ستم بر شما وارد می‌شود.» عمل رباخواری که گویی برای شفاف نمایاندن و ترسیم هر چه گویاتر زشتی و خشونت‌باری آن به مثابه جنگ با خدا توصیف شده است، عملکرد ظالمانه و ستمگرانه نیز به شمار می‌آید، چه خداوند فرموده است اگر رباخوار از کرده خود پشیمان گردد و از رباخواری دست بردارد، نه بر او و نه بر ربا دهنده ستم نخواهد شد، مفهوم این بیان این است که در صورت استمرار این برنامه، رباخوار، هم زمان عمل خشونت‌بار جنگ با خدا را که ستمکاری نیز م. ب. مرتکب می‌گردد. ‌ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! نباید گروهی از مردان شما گروه دیگر را مسخره کنند، شاید آنها از اینها بهتر باشند؛ چه طبع هر انسانی از دریدن و خوردن گوشت انسان مرده انزجار و نفرت دارد: «…ولایغتب بعضکم بعضا ایحب احدکم ان یاکل لحم اخیه میتا فکرهتموه…؛ و هیچ یک از شما دیگری را غیبت نکند، آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد؟! به یقین همه شما از این امر کراهت دارید.» در روایتی از پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) سیمای ملکوتی و معنوی (واقعی) خشونت‌های گفتاری پیش گفته، بدین گونه ترسیم شده است: «آن گاه که مرا به معراج بردند به مردمانی گذشتم که چنگال‌هایی مسین داشتند و با آن چهره‌ها و سینه هاشان را چاک می‌زدند، از جبرئیل پرسیدم: اینها کیانند؟ گفت: اینها کسانی هستند که گوشت مردم را می‌خوردند و آبرو و حیثیت مردم را خدشه دار می‌ساختند». خداوند دوست ندارد کسی با سخنان خود، بدی‌های دیگران را اظهار کند؛ آرایه‌ای که خدای انسان نیز بدان آراسته است. از جمله در سوره مبارکه قصص که در آیات نخستین آن، شیوه حکومت فرعونی چنین توصیف شده است: «ان فرعون علا فی الارض و جعل اهلها شیعا یستضعف طائفة منهم یذبح ابنائهم و یستحیی نسائهم انه کان من المفسدین؛ فرعون در آن سرزمین برتری جست و مردمش را فرقه فرقه ساخت. فرقه‌ای را زبون می‌داشت و پسران شان را می‌کشت و زنان شان را زنده می‌گذاشت؛ که او از تبهکاران بود.» در آیه ۲۱ همین سوره به نقل از موسی (علیه‌السّلام) چنین شیوه حکومتی و عملکرد خشن و مستبدانه را ظلم و ستم، و فرعون و دستگاه وی را ستمکاران (خشونت‌گران) معرفی می‌کند: «فخرج منها خائفا یترقب قال رب نجنی من القوم الظالمین؛ ترسان و نگران از شهر بیرون شد، گفت: ‌ای پروردگار من، مرا از ستمکاران رهایی بخش! » چنان که بار دیگر درهمین سوره به حکایت از حضرت شعیب (علیه‌السّلام) حکومت فرعونی و شیوه جبارانه و خشن او را ستمکاری و دستگاه او را ستمکاران می‌نامد: «قال لاتخف نجوت من القوم الظالمین؛ گفت: مترس، که از مردم ستمکار نجات یافته‌ای.» در آیات ۳۸ تا ۴۰ همین سوره، داعیه خداوندگاری فرعون بر رعیت و مردم، استبداد ، استکبار و ستمکاری وی یاد شده و فرورفتن فرعون با خیل و حشم و لشکریانش در اعماق رود نیل ، نمونه‌ای از پایان شوم و عبرت آموز تمامی حاکمیت‌های خشونت‌گر و خودکامه دانسته شده است: «و قال فرعون یا ایها الملا ما علمت لکم من اله غیری… و استکبر هو و جنوده فی الارض بغیر الحق… فاخذناه و جنوده فنبذناهم فی الیم فانظر کیف کان عاقبة الظالمین؛ فرعون گفت: ‌ای جمعیت اشراف! من خدایی جز خودم برای شما سراغ ندارم … و سرانجام فرعون و لشکریانش به ناحق در زمین استکبار کردند… ما نیز او و لشکریانش را گرفتیم و به دریا افکندیم، اکنون بنگر پایان کار ظالمان چگونه بود.» ۸.۴. ۲ - سلب حقوق و آواره‌گی چنان که در سوره انفال ، حکومت فرعون و حاکمیت‌های همانند آن را که تبعیض، سلب آزادی‌های سیاسی اجتماعی، حقوق شهروندی و نادیده انگاشتن حقوق انسانی ، حقوق و مقررات الهی، شیوه و سیاست اصلی حکومت آنان بوده است و با مردم چونان بندگان و بردگان رفتار کرده و از هیچ گونه برخورد خشن و غیرانسانی چون نسل کشی و برده‌گیری ابا نمی‌ورزیده‌اند، در یک قاعده و حکم کلی، حکومت‌های جور و ستمکار معرفی می‌کند: «کداب آل فرعون و الذین من قبلهم کذبوا بآیات ربهم فاهلکناهم بذنوبهم و اغرقنا آل فرعون و کل کانوا ظالمین؛ شبیه آل فرعون و کسانی که پیش از آنها بودند، آیات پروردگارشان را تکذیب کردند، ما هم به علت گناهان شان آنها را هلاک کردیم و خاندان فرعون را غرق کردیم و همه آنها ظالم و ستمگر بودند.» آواره کردن گروهی مردمان یک سرزمین از زادبوم و سرزمین آبایی و اجدادی شان، چه به وسیله حکومت‌ها و چه گروه‌های قومی، زبانی، مذهبی دیگر، بی گمان رفتار خشونت‌آمیز به شمار می‌رود. منبع: اسراء/سوره۱۷، آیه۳۳ · مائده/سوره۵، آیه۲۸ · قصص/سوره۲۸، آیه۱۶ · روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، ج۴، ص۹ · مائده/سوره۵، آیه۸۷ · بقره/سوره۲، آیه۲۳۰ · بقره/سوره۲، آیه۲۲۹ · بقره/سوره۲، آیه۲۷۸ · مائده/سوره۵، آیه۳۹ · حجرات/سوره۴۹، آیه۱۱ · حجرات/سوره۴۹، آیه۱۲ · الجامع لاحکام القرآن، ج۱۶، ص۳۳۶ · الجامع لاحکام القرآن، ج۱۶، ص۳۳۵ · التفسیر الکبیر، ج۲۸، ص۱۱۰ · نساء/سوره۴، آیه۱۴۸ · قصص/سوره۲۸، آیه۴ · قصص/سوره۲۸، آیه۲۱ · قصص/سوره۲۸، آیه۲۵ · قصص/سوره۲۸، آیه۳۸ · انفال/سوره۸، آیه۵۴