در اینجا مباحث مربوط به موضوع بیم را بررسی میکنیم: ۱.
۱ - مفهوم و ماهیت بیم بیم یعنی احتمال بروز امری ناخوشآیند برای انسان در آینده براساس نشانههای قطعی یا ظنی که به طور طبیعی، دردمندی و نگرانی را در پی خواهد داشت. بنابراین «خوف و بیم» با «جبن و ترس» تفاوت اساسی دارند؛ زیرا «جبن» عبارت است از خودداری نفس از دفاع و انتقام و امثال آن در جایی که اقدام به آن عقلاً و شرعاً مجاز و نیکوست. ۱.۱.
۱ - خوف ناپسند و پسندیده عالمان اخلاق در یک تقسیم اولیه خوف را به دو نوع پسندیده و ناپسند تقسیم نمودهاند. خوف ناپسند، همان بیمناکی از غیر خداوند است و خوف پسندیده، بیم از عذاب الهی ، سرانجام بد و در واقع بیم از آثار و عواقب ناخوشآیند اعمال و رفتار خویش است. موضوع بحث ما در اینجا خوف پسندیده است. ایشان خوف را از فطریات مخموره انسان و از جنود عقل میداند که خوف از ادراک عظمت و هیبت به دست میآید. ایشان بر اساس حالات بندگان سه مرتبه برای خوف بیان میکند لکن در جای دیگر مرتبه دیگری نیز میافزاید و آن، خوف اولیاست که از انانیت خارج شده، جلوههای عظمت و رحمت حق بر قلب شان ظهور یافته و رهبت و ترس بر آنها حاکم گشته است. زیرا این خوف پس از حال صحو به دست میآید و کاملترین مرتبه خوف است. ایشان رهبت را نوعی خوف برآمده از تجلی جلال و جمال حق بر قلوب اولیای الهی میداند که مراتبی دارد، و در تجلیات افعالی و اسمائی به دست میآید. در مرتبه اخیر آن که رهبت حقیقی است، پای انانیت و نفسانیت در کار نیست و مقام فنای رهبت و ازاله خوف است که در نهایت به اقتضای بعضی آیات اولیای خدا به آن میرسند. نقطه مقابل رهبت، جرئت است و در مقابل هر درجه از درجات رهبت، درجهای از جرئت است. ایشان دو گونه جمع میان خوف و رجاء میداند یکی جمع میان توجه به قصور و نقصان ذاتی و توجه به سعه رحمت حق و دیگری، مختص عارفان کامل است و آن جمع میان تجلیات لطفی که از اسمای جمال حق ناشی میشود و تجلیات قهری که ناشی از اسمای جلال است. ۱.
۲ - درجات بیم منابع رایج اخلاق اسلامی ، «ورع»، «تقوا» و « صدق » را از درجات «خوف» دانستهاند. ۱.۲.
۱ - ورع بدین ترتیب پایینترین درجه خوف آن است که باعث شود که او از ارتکاب ممنوعات و محظورات اخلاقی خودداری نماید. این درجه از «خوف» را «ورع» مینامند. ۱.۲.
۲ - تقوا هرگاه بر قوت و قدرت «خوف» افزوده گردد و باعث شود که آدمی علاوه بر خودداری از محرمات ، از ارتکاب شبهات هم خودداری نماید، به آن «تقوا» گفته میشود. ۱.۲.
۳ - صدق صدق در تقوا به آن است که حتی از انجام برخی امور مجاز و مباح بپرهیزد، تا مبادا زمینه ارتکاب حرام را فراهم کنند. بنابراین مقام «صدق»، تقوا و ورع را نیز در خود دارد و «تقوا» دربردارنده ورع نیز هست و البته «ورع» نیز عفت را به همراه دارد؛ زیرا عفت چیزی جز خودداری از شهوات نیست؛ ولی عکس آن صادق نیست. ۱.
۳ - ارزش بیم درباره ارزش بیم به چند مورد اشاره میکنیم: ۱.۳.
۱ - نقش خوف از خدا در سعادت نقش خوف از خداوند در سعادتآفرینی برای انسان بسیار بنیادین است؛ زیرا طبق مباحث پیش گفته، سعادت آدمی جز در ملاقات پروردگار و منزل گزیدن در جوار قرب او نیست و این امر در سایه محبت و انس الهی میسر است و آن خود در گرو معرفت الهی است. معرفت خود رهین فکر است و انس در بند محبت و ذکر. فکر و ذکر الهی جز در سایه بریدگی دل از محبت دنیا حاصل نگردد و قطع علاقه دل از محبت دنیا را جز بریدن از شهوات و لذتها راهی نیست و آتش خوف خداوند سلاح کارآمدی در راه پای گذاردن بر لذتها و شهوتهاست. در نتیجه خوف الهی سنگ بنیادین حرکت انسان به سوی مقصد است. ۱.۳.
۲ - منزلت خوف از خداوند آیات و روایات فراوانی به زبانهای مختلف بر اهمیت و منزلت خوف از خداوند تأکید ورزیدهاند؛ از جمله قرآن برای پرواپیشگان از خداوند، رحمت و رضوان و هدایت را وعده داده است: ۱.۳.۲.
۱ - طلب رحمت و هدایت ـ «... وَ فِی نُسْخَتِها هُدىً وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِینَ هُمْ لِرَبِّهِمْ یَرْهَبُونَ»؛ «برای کسانی که از پروردگارشان بیمناک بودند، هدایت و رحمتی بود». ـ «رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذلِکَ لِمَنْ خَشِیَ رَبَّهُ»؛ «خدا از آنان خشنود است و (آنان نیز) از او خشنودند. این (پاداش) کسی است که از پروردگارش بترسد». ۱.۳.۲.
۲ - پذیرفتن از عالمان حقیقی همچنین قرآن ، ادعای بیمناکی از خداوند را تنها از عالمان حقیقی میپذیرد: «إِنَّمَا یَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ»؛ «از بندگان خدا تنها دانایاناند که از او میترسند». ۱.۳.۲.
۳ - از لوازم ایمان در جای دیگر خوف از خداوند را از لوازم ایمان دانسته است: ـ «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذَا ذُکِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ»؛ « مؤمنان ، همان کسانیاند که چون خدا یاد شود، دلهایشان بترسد». ـ «إِنَّمَا ذَلِکُمُ الشَّیْطَانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیَاءهُ فَلاَ تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ»؛ «این فقط شیطان است که پیروان خود را (با سخنان و شایعات بىاساس) مىترساند. از آنها نترسید! و تنها از من بترسید، اگر ایمان دارید!». ۱.۳.۲.
۴ - وعده بهشت به خداترسان و سرانجام آنکه قرآن به خداترسان وعده بهشت داده است: «وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوی»؛ «و اما کسی که از ایستادن در برابر پروردگارش هراسید، و نفس خود را از هوس باز داشت، پس جایگاه او همان بهشت است». در گفتوگوی خداوند با حضرت عیسی (علیهالسلام) آمده است: «ای عیسی، از من بیمناک باش و بندگان مرا نسبت به من بیم ده، تا شاید گنهکاران از آنچه میکنند، دست بردارند و در نتیجه هلاک نشوند، مگر آنکه میدانند». ۱.
۴ - آفت بیم بیمناکی از پروردگار به منزله تازیانهای است برای سلوک بندگان در وادی قرب الهی؛ همچنان که فقدان و ضعف این تازیانه، سالک کوی الهی را بیزادوتوشه بر راه مینهد، شدت و فزونی بیش از حد آن نیز فروغ امید را نسبت به امکان وصول به سرمنزل مقصود در دل او خاموش نموده توان حرکت را از او خواهد گرفت. بنابراین افراط در بیمناکی از خداوند «قنوط و یأس» (برخی ارباب لغت ، قنوط را درجه شدید یأس دانستهاند.) از رحمت الهی است که آفت بزرگ، خوف از خداوند است و از رذیلتهای بزرگ اخلاقی به شمار میآید. بر همین اساس قرآن قنوط از رحمت الهی را گمراهی محض میداند: ۱.۴.
۱ - گمراهی محض «... وَ مَنْ یَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضَّالُّونَ»؛ «چه کسی ـ جز گمراهان ـ از رحمت پروردگارش نومید میشود»؟ ۱.۴.
۲ - شایسته کافران و در جای دیگر نومیدی از رحمت خداوند را فقط شایسته کافران میانگارد: «إِنَّهُ لا یایْئسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْکافِرُونَ»؛ «همانا جز گروه کافران، کسی از رحمت خدا نومید نمیشود». در بسیاری از موارد، بیم آدمی از فرجام بد زندگی و عاقبت شوم است؛ بیم از آنکه مبادا انسان در حال کفر و انکار خداوند یا شک و تردید از دنیا رود؛ یا در حالی دنیا را ترک کند که قلبش خالی از انس و محبت به خداوند باشد و در نتیجه از اعمال خویش شرمگین و به عذاب الهی گرفتار شود. بدیهی است که هر کس چنین بیم و هراسی در دل داشته باشد، از اکنون در پی تغییر منش و رفتار خود خواهد بود. و این همان رمز فضیلت بیم از پروردگار است.
منبع: مفردات الفاظ قرآن، ص۱۶۱ · پیشین، ج۷، ص۲۴۹ · پیشین، ج۱، ص۲۰۹ · شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۳۷-۱۳۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۲ · شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۳۲۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۲ · شرح چهل حدیث، ص۲۲۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · دانشنامه امام خمینی، ج۵، ص۲۹۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰ · پیشین، ج۱، ص۲۱۹-۲۲۰ · پیشین، ج۱، ص۲۲۳ · اعراف/سوره۷، آیه۱۵۴ · بینه/سوره۹۸، آیه۸ · فاطر/سوره۳۵، آیه۲۸ · انفال/سوره۸، آیه۲ · آلعمران/سوره۳، آیه۱۷۵ · نازعات/سوره۷۹، آیه۴۰-۴۱ · کافی، ج۸، ص۱۳۸، ح۱۰۳ · سید نورالدین، معجم الفروق اللغویه، ص۴۳۵ ۴۳۶ · حجر/سوره۱۵، آیه۵۶ · یوسف/سوره۱۲، آیه۸۷
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
