خوف، مرادف فارسی ترس و بیم و به معنای احساس و احتمال ناخوشایند برای انسان در آینده بر اساس نشانههای قطعی یا ظنّی ناشی از بروز خطر، ناامنی از روی دادن نامطلوب یا تصور آنها، و هراس است. که به طور طبیعی، دردمندی و نگرانی را در پی خواهد داشت. بنابراین «خوف و بیم» با «جُبن و ترس» تفاوت اساسی دارند؛ زیرا «جُبن» عبارت است از خودداری نفس از دفاع و انتقام و امثال آن در جایی که اقدام به آن عقلاً و شرعاً مجاز و نیکو است. و در اصطلاح علم اخلاق، ترس به معنای دل سوختن و متالم بودن از این که یک پدیده ناخوشایندی که محتملالوقوع است به انسان برسد.
عالمان اخلاق در یک تقسیم اولیه خوف را به دو نوع پسندیده و ناپسند تقسیم نموهاند. خوف ناپسند همان بیمناکی از غیر خداوند است و خوف پسندیده بیم از عذاب الهی، سرانجام بد و در واقع بیم از آثار و عواقب ناخوشایند اعمال و رفتار خویش است. موضوع بحث ما در این جا خوف پسندیده است. رجا ضد یاس، به معنای امید به رحمت خداست و آن عبارت از: انبساط سرور در دل به دلیل انتظار امر محبوبی. ۴.
۱ - درجات خوف و بیم منابع رایج اخلاق اسلامی ، « ورع »، « تقوا » و « صدق » را از درجات «خوف» دانستهاند. بدین ترتیب پایینترین درجه خوف آن است که باعث شود که او از ارتکاب ممنوعات و محظورات اخلاقی خودداری نماید. این درجه از «خوف» را «ورع» مینامند. هرگاه بر قوت و قدرت «خوف» افزوده گردد و باعث شود که آدمی علاوه بر خودداری از محرمات ، از ارتکاب شبهات هم خودداری نماید، به آن «تقوا» گفته میشود. صدق در تقوا به آن است که حتی از انجام برخی از امور مجاز و مباح بپرهیزد، تا مبادا زمینه ارتکاب حرام را فراهم کنند. بنابراین مقام «صدق»، تقوا و ورع را نیز در خود دارد و «تقوا» در بردارنده ورع نیز هست و البته «ورع» نیز عفت را به همراه دارد؛ زیرا عفت چیزی جز خودداری از شهوات نیست؛ ولی عکس آن صادق نیست. ۴.
۲ - ارزش خوف و بیم اولاً، نقش خوف از خداوند در سعادتآفرینی برای انسان بسیار بنیادین است. زیرا طبق مباحث پیش گفته، سعادت آدمی جز در ملاقات پروردگار و منزل گزیدن در جوار قرب او، نیست و این امر در سایه محبت و اُنس الهی میسّر است و آن خود در گرو معرفت الهی است. معرفت خود رهین فکر است و اُنس در بند محبت و ذکر. فکر و ذکر الهی جز در سایه بریدگی دل از محبت دنیا حاصل نگردد و قطع علاقه دل از محبت دنیا را جز بریدن از شهوات و لذتها راهی نیست و آتش خوف خداوند سلاح کارآمدی در راه پای گذاردن بر لذتها و شهوتها است.
در نتیجه خوف الهی سنگ بنیادین حرکت انسان به سوی مقصد است. ثانیاًُ، آیات و روایات فراوانی به زبانهای مختلف بر اهمیت و منزلت خوف از خداوند تاکید ورزیدهاند. از جمله قرآن برای پروا پیشگان از خداوند، رحمت و رضوان و هدایت را وعده داده است: «... وَ فِی نُسْخَتِها هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِینَ هُمْ لِرَبِّهِمْ یَرْهَبُونَ؛ برای کسانی که از پروردگارشان بیمناک بودند، هدایت و رحمتی بود.» «رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذلِکَ لِمَنْ خَشِیَ رَبَّهُ؛ خدا از آنان خشنود است و (آنان نیز) از او خشنودند.
این ( پاداش ) کسی است که از پروردگارش بترسد.» همچنین قرآن، ادعای بیمناکی از خداوند را تنها از عالمان حقیقی میپذیرد. و سرانجام آنکه قرآن به خداترسان وعده بهشت داده است: «وَ اَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی • فَاِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَاْوی؛ و اما کسی که از ایستادن در برابر پروردگارش هراسید، و نفس خود را از هوس بازداشت، پس جایگاه او همان بهشت است.» در گفت وگوی خداوند با حضرت عیسی (علیهالسّلام) آمده است: «ای عیسی، از من بیمناک باش و بندگان مرا نسبت به من بیم دِه، تا شاید گنهکاران از آنچه میکنند، دست بردارند و در نتیجه هلاک نشوند، مگر آنکه میدانند.» ۴.
۳ - آفت خوف و بیم بیمناکی از پروردگار به منزله تازیانهای است برای سلوک بندگان در وادی قُرب الهی. همچنانکه فقدان و ضعف این تازیانه، سالک کوی الهی را بیزاد و توشه بر راه مینهد، شدت و فزونی بیش از حدّ آن نیز فروغ امید را نسبت به امکان وصول به سرمنزل مقصود در دل او خاموش نموده توان حرکت را از او خواهد گرفت. بنابراین افراط در بیمناکی از خداوند «قنوط و یاس» برخی از ارباب لغت، قنوط را درجه شدید یاس دانستهاند. از رحمت الهی است که آفت بزرگ خوف از خداوند است و از رذیلتهای بزرگ اخلاقی به شمار میآید.
بر همین اساس قرآن قنوط از رحمت الهی را گمراهی محض میداند. «... وَ مَنْ یَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ اِلاَّ الضَّالُّونَ» «چه کسی ـجز گمراهانـ از رحمت پروردگارش نومید میشود؟» و در جای دیگر نومیدی از رحمت خداوند را فقط شایسته کافران میانگارد: «اِنَّهُ لا یایْئسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ اِلاَّ الْقَوْمُ الْکافِرُونَ» «همانا جز گروه کافران، کسی از رحمت خدا نومید نمیشود.» در بسیاری از موارد، بیم آدمی از فرجام بد زندگی و عاقبت شوم است؛ بیم از آنکه مبادا انسان در حال کفر و انکار خداوند و یا شک و تردید از دنیا رود؛ یا در حالی دنیا را ترک کند که قلبش خالی از اُنس و محبت به خداوند باشد و در نتیجه از اعمال خویش شرمگین و به عذاب الهی گرفتار شود. بدیهی است که هر کس چنین بیم و هراسی در دل داشته باشد، از هم اکنون در پی تغییر منش و رفتار خود خواهد بود. و این همان رمز فضیلت بیم از پروردگار است.
منبع: فرهنگ بزرگ سخن، ج۳، ص۱۶۹۵ · محجة البیضاء، ج۷، ص۲۴۹ · معراجالسعاده، ص۱۶۹ · معراج السعاده، ص۲۰۱ · جامعالسعادات، ج۱، ص۲۵۶ · جامعالسعادات، ج۱، ص۲۶۰ · اعراف/سوره۷، آیه۱۵۴ · بینه/سوره۹۸، آیه۸ · فاطر/سوره۳۵، آیه۲۸ · انفال/سوره۸، آیه۲ · نازعات/سوره۷۹، آیه۴۰ · کافی، ج۸، ص۱۳۸، ح ۱۰۳ · معجم الفروق اللّغویّه، ص۴۳۵ · حجر/سوره۱۵، آیه۵۶ · یوسف/سوره۱۲، آیه۸۷
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
