خیار غبن: احکام خیار غبن

معروف میان فقها- بلکه بر آن ادّعاى اجماع شده- ثبوت خیار براى فروشنده یا خریدار به سبب غبن در معامله، در صورت جهل مغبون به واقع است؛ لیکن منقول از برخى قدما عدم ثبوت چنین خیارى است. ۵. ۱ - شرط تحقق ثبوت خیار غبن ثبوت خیار به غبن منوط به تحقق دو شرط است: یکى، جهل مغبون به قیمت واقعى در زمان عقد و دیگرى، کاهش یا افزایش قیمت فراتر از مقدار مسامحه عرفی در مثل آن. بنابر این، با علم مغبون و یا تفاوت ناچیز در قیمت از نظر عرف، خیار غبن ثابت نمى‌شود. ۵. ۲ - مبدا ثبوت خیار غبن در اینکه آغاز ثبوت خیار غبن پس از آشکار شدن غبن است یا از زمان عقد، اختلاف است. این اختلاف ناشى از آن است که آیا پیدایى غبن، شرط شرعىِ حدوث خیار است یا کاشف عقلى از ثبوت آن هنگام عقده بر مبناى نخست، آغاز ثبوت خیار غبن، پس از علم به غبن خواهد بود، برخلاف مبناى دوم که مبدأ آن زمان عقد مى‌شود. پس اگر قبل از فهمیدن غبن، فسخ کرده باشد و تصادفاً غبن در کار باشد، معامله فسخ شده است. ۵. ۳ - فوری یا با تراخی بودن خیار غبن آیا خیار غبن فوری است یا با تراخی (تأخیر) هم ثابت است؟ قول اوّل به مشهور نسبت داده شده است. بنابر قول به فورى بودن، مغبون پس از آگاهى از غبن باید فورى معامله را فسخ کند و در صورت تأخیر، خیار او ساقط مى‌گردد؛ لیکن بنابر قول به جواز تراخی ، با تأخیر زمانى، خیار ساقط نمى‌شود. البته نباید تأخیر به اندازه‌اى باشد که به طرف دیگر معامله زیان برسد. و اگر حکم را می‌دانسته پس اگر بنابر فسخ داشته و با این ثمن راضی به بیع نباشد، لیکن برای منظوری، فسخ را تاخیر بیندازد، ظاهر آن است که خیار فسخ باقی است - البته حق ندارد در فسخ کردن به‌طوری سستی کند که به ضرر و معطلی کار غابن کشانده شود - بلکه باقی‌ماندن خیار درصورتی‌که بنابر فسخ نداشته ولی بعداً برایش این تصمیم پیش آمده باشد، خالی از قوت نیست.» ۵. ۴ - جریان خیار غبن در غیر بیع در ثبوت خیار غبن در غیر بیع از دیگر عقود مالی همچون اجاره و صلح اختلاف است. ۵. ۵ - اسباب سقوط خیار غبن ۱. شرط سقوط خیار، در ضمن عقد. اگر در عقد بر فرض پیدایى غبن، سقوط خیار شرط شود، با آشکار شدن غبن، براى مغبون خیار ثابت نمى‌شود. البته در صورتى که هنگام شرط مرتبه‌اى از غبن مقصود باشد و عبارت عقد نیز آن را در بر گیرد، تنها با پیدایى آن مرتبه، خیار‌ ساقط مى‌شود. بنابر این، در فرضى که یک دهم غبن مقصود بوده، لیکن یک پنجم آن آشکار شده است، خیار ساقط نمى‌شود. برخى شرط سقوط خیار در عقد را باطل و آن را موجب بطلان عقد دانسته‌اند. ۲. اسقاط خیار پس از عقد. این اسقاط یا با آگاهى از غبن صورت مى‌گیرد یا با جهل به آن و در هر دو صورت یا در مقابل آن عوضى دریافت مى‌شود و یا اسقاط، مجّانى خواهد بود. اسقاط با آگاهى از مرتبه غبن؛ خواه مجانى یا در مقابل دریافت عوض (به معناى مصالحه بر اسقاط در برابر عوض) موجب سقوط خیار مى‌شود. همچنین اسقاط با جهل به مرتبه غبن با تصریح بر اسقاط خیار با پیدایى غبن در هر مرتبه‌اى که باشد؛ لیکن سقوط خیار غبن، با اسقاط آن قبل از آشکار شدن غبن و آگاهى از آن، بویژه در فرض دریافت عوض در مقابل اسقاط، محلّ بحث است. ۳. تصرف مغبون در مال . این تصرف یا پس از آشکار شدن غبن است و یا پیش از آن. در فرض اوّل، چنانچه بیانگر رضایت وى از معامله باشد موجب سقوط خیار مى‌شود همچنین- بنابر آنچه که به مشهور نسبت داده شده- تصرف قبل از آشکار شدن غبن اگر موجب خروج مال از ملک مغبون گردد- مانند آنکه آن را بفروشد- یا مانع بازگرداندن آن شود- مانند آنکه برده خریدارى شده را آزاد کند- موجب سقوط خیار است. لیکن سایر تصرّفات قبل از آشکار شدن غبن موجب سقوط خیار نخواهد بود. درباره تصرف تغییر دهنده عین مال، به نقصان یا به زیاده و یا به مخلوط کردن با چیزى دیگر و نیز درباره تلف کالا و بهاى آن و تقسیم سبب تلف به آفت و اتلاف یکى از دو طرف معامله و یا به اتلاف اجنبى و احکام هریک از شقوق، در کتب تفصیلى فقه مباحث زیادى مطرح گردیده که از حوزه فرهنگ خارج است. منبع: غنیة النزوع ص ۲۲۴ · الدروس الشرعیة ج۳، ص ۲۷۵ · جواهر الکلام ج۲۳، ص ۴۲- ۴۴ · جواهر الکلام ج۲۳، ص۴۳ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۵۶، کتاب البیع، القول فی الخیارات، الرابع خیار الغبن، مسالة۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · جواهر الکلام ج۲۳، ص ۴۳ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۵۶، کتاب البیع، القول فی الخیارات، الرابع خیار الغبن، مسالة۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · جواهر الکلام ج۲۳، ص ۶۵ · کتاب‌المکاسب ج ۵، ص ۱۸۳ · تحریر الوسیلة ج ۱، ص ۵۲۳ · کتاب المکاسب ج۵، ص ۱۸۱- ۱۸۲ · فقه الصادق ج ۱۷، ص ۲۰۱ · جواهر الکلام ج ۲۳، ص ۴۹ · کتاب المکاسب ج ۵، ص ۱۹۳- ۲۰۲