دعاوی مربوط به حقوق زوجیت — دوم - دادرسی در نوبت و خارج

دوم - دادرسی در نوبت و خارج از نوبت دادرسی از منظر اهمیت و فوریت در رسیدگی نیز به تقسیم می شود. قاعده امر مقتضی دادرسی در نوبت است. اصولاً همه دعاوی در قالب دادرسی در نوبت رسیدگی میشوند. اما در مورد برخی دعاوی که متکی به نص قانون است، رسیدگی به آن خارج از نوبت به عمل می آید. چند عامل باعث خروج این گونه دعاوی از فرآیند عادی دادرسی می گردد اهمیت این دعاوی نزد مردم به گونه ای است که تأخیر و تراخی در رسیدگی و صدور رأی راجع به آن آثار ناگواری به جای می گذارد و جامعه را مشوش و نگران می کند. برای مثال دعاوی سه گانه تصرف عدوانی مزاحمت و ممانعت از حق موضوع مواد ۱۵۸ و بعد ق.آ.د.م را باید در شمار این دسته از دعاوی قرار دارد. اگر به درستی به دعاوی یاد شده بنگریم درخواهیم یافت که بیشتر ماهیتی جزایی و مجرمانه دارد. به همین علت است که قانونگذار با توصیف مجرمانه عناوین سه گانه مزبور، آن را به قید مجازات در ماده ۶۹۰ قانون مجازات اسلامی تعزیرات سال ۱۳۷۵، پیش بینی نموده است و باز هم به همین جهت است که اگر خواهانی نخواهد طریق جزایی را برگزیند و به دنبال اقامه دعوای مدنی باشد، درب این طریق با یک دادرسی خارج از نوبت برای او باز است. ماده ۱۷۷ ق.آ.د.م راجع به دعاوی مقرر در فصل هشتم کتاب آیین دادرسی مدنی مقرر میدارد رسیدگی به دعاوی موضوع این فصل تابع تشریفات آیین دادرسی نبوده و مقصود از رسیدگی بدون تشریفات آیین دادرسی و خارج از نوبت نوعی از دادرسی است که نه تنها تشریفات رسیدگی و نحوه ابلاغ لازم نیست ماده ۱۹ ق.ش.حا سال ۱۳۹۴/۹/۱۶) بلکه هیچ یک برای نمونه اگر در دادرسی های معمول و عادی پس از ارجاع قضیه به کارشناسی و وصول می دهد، در دادرسی های خارج از نوبت دادگاه اصولاً به انتظار رسیدن وقت نظارت نمی نشیند بلکه به محض وصول نظریه کارشناسی دستور ابلاغ آن را به اصحاب دعوا می دهد و اگر پرونده امر مهیای اتخاذ تصمیم باشد با ختم دادرسی در وقت فوق العاده رأی خواهد داد. افزون بر دعاوی سه گانه تصرف عدوانی که برابر ماده ۱۷۷ ق. آدم، تابع تشریفات آیین دادرسی مدنی نیست و خارج از نوبت به عمل می آید، دادرسی مربوط به دعوای مطالبه خسارت ناشی از اجرای قرار تأمین خواسته (ماده ۱۲۰ ق.آ.د. م) دادرسی ناظر به اعتراض شخص ثالث اجرایی نسبت به مال توقیف شده (ماده ۱۴۷ ق.آ.د. م) رسیدگی به دعاوی مربوط به قانون روابط موجر و مستأجر مصوب سال ۱۳۵۶ نیز خارج از نوبت انجام میشود. البته رسیدگی خارج از نوبت و بدون تشریفات دادرسی محصور به موارد یاد شده نیست بلکه موارد دیگری نیز در قوانین مختلف دیده می شود که قانونگذار رسیدگی به آن دعاوی را بدون رعایت تشریفات دادرسی مدنی و خارج از نوبت تجویز نموده است ولی نباید تردید کرد که این موارد جنبه استثنایی دارد و محتاج تجویز و نص قانون است. نکته دیگری که نباید از آن چشم پوشید نگاهی است که برخی استادان به رسیدگی خارج از نوبت دارند؛ ایشان رسیدگی خارج از نوبت را یکی از اوصاف جلسه دادرسی محسوب و آن را در شمار یکی از اقسام جلسه دادرسی جلسه دادرسی خارج از نوبت) آوردند. اگر چه اصولاً و در وهله نخست آنچه از عبارت خارج از نوبت به ذهن می رسد، دکتر عبدالله شمس آیین دادرسی مدنی، جلد دوم، نشر میزان، صص ۱۳۹ و ۱۴۰، ش ۲۵۳ و ۲۵۴.