دکترین
دولت عثمانی: انگلیس و نقاط ضعف عثمانی
نقاط ضعف امپراتوری عثمانی دستمایه ضربات مهلک امپریالیسم انگلیس: انحطاط و کاستیهای خلاف عثمانی از دو دیدگاه نظری و عملی قابل تامل است. از دیدگاه نظری، حکومت و خلافت عثمانیان از شرایط مشروعیت خلافت برخوردار نبود؛ لازم به ذکر است مجموعه انتقادهای این چنینی که از دیدگاه آرمانی شیعه به نظام سیاسی خلافت عثمانی وارد است هیچگونه ارتباطی به اندیشه سکولار افرادی نخواهد داشت که یا اصلا اعتقادی به دیانت ندارند و یا تنها برای دین در زوایا و نهانخانههای زندگی فردی انسان و تنها در ارتباط با خداوند کارکردی قایلند.
این دو گروه فکری برای عقب نشاندن مخالفان دینگرا با حربه دینی و به صورت انحرافی با استناد به قسمتی از سیره پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) وجود خلافت در اسلام را پس از خلفای چهارگانه اولیه نامشروع خواندند و در واقع منکر اصل مشروعیت خلافت به معنای رهبری اداره جامعه شدند. ۷.
۱ - نقش مصطفی کمال مصطفی کمال (آتاتورک) که خود از مسلمانان اسمی ضد دین بود ظاهرا برای تبیین احساسات مسلمانان تجددخواه و مجاب نمودن حریف، درست پیش از الغای خلافت، به منظور نامشروع جلوه دادن اصل خلافت چنین اظهار داشت: پیامبر ما به اصحاب خویش فرمود که ملل عالم را به اسلام درآورند؛ یعنی به آنان نفرمود که درصدد حکومت بر این ملل برآیند. این اندیشه از ذهن ایشان نیز نگذشته بود. خلافت به معنای حکومت و اداره امور است. خلیفهای که بخواهد نقش خود را ایفا کند و بر همه ملل مسلمان حکم براند خود را ناتوان از این امر مییابد.
باید اعتراف کنم که اگر در این شرایط مرا به خلافت برمیگزیدند، فیالفور استعفا میدادم. ولی بیایید به تاریخ برگردیم و واقعیات را بررسی کنیم. عربها خلافتی در بغداد تاسیس کردند و نیز خلافتی در قرطبه. نه ایرانیها، نه افغانها، نه مسلمانان افریقا، خلیفه قسطنطنیه را به رسمیت نشناختند. مساله یک خلیفه واحد، که قدرت و نظارت عالیه بر همه امت مسلمان اعمال کند، چیزی است که از کتابها برآمده است، نه از واقعیت. خلیفه هرگز قدرتی را که پاپ بر کاتولیکها دارد نداشته است. دین ما الزامات و نظم و مقرراتش همسان با مسیحیت نیست. انتقاداتی که به اصلاحات اخیر ما میکنند (حکومت لائیک غیردینی) ملهم از یک فکر انتزاعی غیرواقعی است؛ یعنی مساله اتحاد اسلام. چنین فکری هرگز به واقعیت درنیامده است. ۷.
۲ - فلسفه سیاسی اسلام در این مجال فرصت نیست تا به فلسفه سیاسی اسلام در عصر پیامبر و بعد از آن بپردازیم و از طرفی،اندیشه سیاسی افرادی چون آتاتورک که طبق شواهد موجود از طرف انگلیس مامور سرنگونی حکومت عثمانی بود، ارزش علمی ندارد؛ «ان الحکم الا لله.» خداوند سبحان از ناحیه ربوبیت تشریعی خویش، دستگاه عظیم رسالت را تحفه هدایت بندگانش قرار داد و رسول گرامی اسلام را با دو موقعیت نبوت و امامت متمایز گردانید. مقام امامت در ابعاد عرفانی، دینی، مذهبی، سیاسی، نظامی و قضایی به اذن و فرمان الهی در وجود آن حضرت مصداق کامل یافت و از آن جا که انسانها در هر نقطه و نژادی، مخلوق هدفمند خدای سبحان هستند، امامت و از جمله رهبری سیاسی نیز برای تحقق فلسفه خلقت انسانها در رسیدن به سعادت ابدی ضرورت داشت.
خداوند در بسیاری از آیات به پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) و مؤمنان برای تشکیل حکومت الهی دستور جهاد و قتال با طاغوت و کفار را میدهد. قرآن میفرماید: «الذین امنوا یقاتلون فی سبیل الله والذین کفروا یقاتلون فی سبیل الطاغوت فقاتلوا اولیاء الشیطان ان کیدالشیطان کان ضعیفا»، «واقتلوهم حین ثقفتموهم» و «وقاتلوا المشرکین کافه» نامههای تاریخی پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) به سران کشورهای مهم جهان در پذیرش عبودیت خداوند و نبوت آن حضرت، عملیات برون مرزی پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) در جنگهایی مانند موته و تبوک ، و فتوحات خلفای اولیه اسلامی جهت گسترش اسلام در ایام حضور امامان معصوم شیعه (علیهمالسّلام) و عدم ابراز مخالفت از ناحیه آنان، سستی اندیشه امثال آتاتورک را حتی اگر انگیزه سیاسی هم نمیداشتند آشکار میسازد. ۷.
۳ - منکران تشکیل حکومت اسلامی آتاتورک و هم فکرانش در واقع منکر تشکیل حکومت اسلامی و مخالف اسلام هستند. او در این زمینه نه فقط به آرا و عقاید علمای سنتگرا، بلکه حتی با تجددخواهانی هم چون رشیدرضا، که علیرغم بعضی اختلاف نظرها، با احساسات جزمی او شریک بودند در میافتاد. مصطفی کمال تحصیلاتش را در الازهر انجام داده بود و مدتی قاضی محکمه شرع بود. وی که در دانشگاه جدید مصر درسهای ادبیات نالیفو و فلسفه سانتیلانا را گذرانده و چندی در دانشگاه آکسفورد تحصیلاتی در زمینه حقوق و اقتصاد داشت، با فرهنگ غرب آشنا بود.
در اثر معروفش به نام «الاسلام و اصول الحکمه» (اسلام و اصول حکومت) استفادهای از پیشینههای فقهی و تاریخی نظریات سیاسی سنتی به عمل آورده بود. بحث اصلی او این بود که خلافت نه مبنایی در کتاب (قرآن) نه در سنت ( حدیث ) و نه در اجماع دارد. وی آیات و احادیثش را که در آنها به خلافت و اطاعت از اولوالامر اشاره شده است، از دید خود توجیه میکند (که از نظر ما مخدوش است) و اجماع را تنها در موارد چهارگانه خلافت اولیه اسلام میپذیرد و منکر اجماع دوران بعدی است.
او با تمسک به آیاتی حکومت را برای اجرای دستورات الهی از نظر خداوند ضروری میداند ولی حکومت را از اصول اساسی و ضروری اسلام نمیداند. او میگوید: درست است که پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) در طی دوره پیامبریش بعضی کارهای سیاسی نظیر رهبری غزوات، نصب قضات، و گردآوری صدقات و جزیه و تقسیم غنایم جنگ انجام میداد، ولی هیچ یک از این کارها ارتباط مستقیمی به رسالت و دعوت به اسلام نداشت. حتی جهاد از وظایف پیامبری نیست؛ هرگاه که پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) ناگزیر از دست زدن به جنگ شده نه برای پراکندن دعوت دینش بوده، بلکه «به خاطر ملک» و در جهت استوار داشتن قدرت و حیثیت اسلامی بوده است. و هیچ حکومتی نیست که تکیه بر شمشیر نداشته باشد و به ضرب زور و غلبه حفظ نشده باشد. ۷.۳.
۱ - مبارزه با طواغیت پیشتر با تبیین اجمالی از اندیشه سیاسی اسلام، ناصوابی این طرز تفکر روشن گردید. خداوند در دستور کار تمامی انبیا (علیهمالسلام) مبارزه با طواغیت را ضروری فرمود؛ زیرا انسانها فطرتا بینهایتگرا هستند و پیامبران با توصیف مصداق واقعی آن و معرفی خدای سبحان جامعه را از لغزش به عبودیت مدعیان دروغین الوهیت و طواغیت بازداشته و در این راه به ناچار پس از ابلاغ ماموریت و تبیین راه از بیراهه و نگرفتن نتیجه از تلاش خویش، ابراهیم گونه با نمرودیان و موسی وار با فرعونیان به قتال میپردازند و این مضمون آیه «و لقد بعثنا فی کل امة رسولا ان اعبدوالله و اجتنبوا الطاغوت» است و مؤمنان بر اساس «فقاتلوا اولیاء الشیطان» باید پیامبران را یاری کنند.
و اصولا برای پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) قوه قهریه و دولت و حکومت بدون اجرای شریعت معنایی نداشت. حکومت برای شخص پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) منهای حاکمیت ارزشهای الهی، جزو مصادیق مطلق و مفهوم مصیطری است که قرآن پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) را از آن برحذر داشت. ۷.
۴ - اشرافیت سلطنتی بنابراین، هرچند مشروعیت سیاسی خلافت عثمانی از جهت نظری ایرادهای اصولی داشت، ولی برای خنثیسازی اهداف پلید سلطهگران غربی و مصالح جهان اسلام از امتیازهایی برخوردار بود. در واقع انگلیس و آتاتورک و اندیشمندان وابسته به دلیل نقصان مایههای دینی امپراتوری عثمانی و عدم مشروعیت دینی، با آن مخالف نبودند، بلکه آنها از کارکردهای مثبت و مطلوب خلافت ناخشنود بودند. اما کاستیها و انحطاط عملی خلافت عثمانی که از عوامل درونی علل سقوط آن به حساب میآید، اوجگیری اشرافیت سلطنتی عثمانیان بود که هیچ مناسبتی با حکومت پیامبر عالی قدر اسلام (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) نداشت.
آنها با رویکرد به زندگی تجملی و راهاندازی بساط عیش و نوش مصداق کامل مترفینی بودند که مورد مذمت و انتقاد قرآن میباشند. به گفته مورخان، کاخ یا خانه سلطان، مرکب بود از حرمسرا ، دستگاه اندرون و دستگاه بیرون. حرمسرا بخشی از کاخ بود که فرزندان، زنان و معشوقههای سلطان در آن میزیستند، هر یک از زنان سلطان باغها و خانهها و خدمتگزاران خاصی داشت. سلاطین عثمانی در قلمرو گسترده امپراتوری، خصوصا در منطقه بالکان، نتوانستند پیامرسان صدیق اسلام اصیل باشند.
چه بسا به دلیل امیال مادی به اسلام نیاوردن آنان برای اخذ جزیه دلخوش میداشتند. این سیاست، ساکنان متصرفات اروپایی را از گرایش به اسلام و استحاله در میان ترکان باز میداشت. Lewis) مینویسد، دهقان مسیحی از زبان و فرهنگ و دین ترکان بویی نبرد. عثمانیان برای تسهیل فرمانروایی خویش بر مردم، آنان را در طبقات و گروههای گوناگون جا داده بودند، نه از روی نیکخواهی و دلبستگی به سرنوشت آنان. خلافت عثمانی حتی نسبت به مسلمانان یکسان برخورد نمیکرد.
صاحبان نام و مقام محترم بودند و فرودستان خوار شمرده میشدند. این نابرابری بهرهمندی از حقوق اسلامی و سختگیری در پذیرش اسلام، یا عدم بسترسازی مناسب برای جذب غیرمسلمانان به اسلام، زمینه دشمنی شهروندان را - که یکی دیگر از عوامل داخلی انحطاط حکومت عثمانی به حساب میآید - مهیا ساخت. ۷.
۵ - عوامل انحطاط نخستین نشانههای ناتوانی امپراتوری عثمانی در روزگار سلیمان نمایان گشت. پس از مرگ سلیمان، امپراتوری او در سراشیب زوال گام نهاد. سلاطین ناتوان یکی پس از دیگری بر تخت فرمانروایی نشستند و امپراتوری عثمانی در جنگهای زمینی و دریایی چندی به سختی شکست خورد. از ۱۵۶۶ تا ۱۷۱۸ امپراتوری عثمانی سیزده سلطان به خود دید که از آنان تنها سلطان مراد چهارم (۱۶۲۳- ۱۶۴۰) و سلطان مصطفای دوم (۱۶۹۵- ۱۷۰۳) اندکی شایستگی داشتند.
یکی از سلاطین کشته شد و دیگری از سلطنت بر افتاد. سلیم دوم (۱۵۶۶-۱۵۷۴) میگسار بود و فرزند او مراد سوم (۱۵۷۴- ۱۵۹۵) پنج تن از برادرانش را خفه کرد و بیست سال از عمر خویش را در حرمسرا سپری کرد. سلطان محمد سوم (۱۵۹۵- ۱۶۰۳) نوزده تن از برادرانش را از بین برد. دسیسههای درباریان، تحرکات زنان و خواجگان حرمسرا، و تباهی دستگاه دولت ثبات سیاسی و اقتصادی را از میان برده بود. شورشهایی که هم مسلمانان و هم مسیحیان در آنها شرکت میجستند فزونی یافته بود.
شیرازه دستگاه اداری عثمانی از هم گسیخته و سران دولت پا در گلیم یکدیگر نهاده بودند. از جمله عوامل داخلی انحطاط خلافت عثمانی تعصب غیرمنطقی مذهبی رهبران سیاسی و مذهبی بود. دولت قدرتمند عثمانی مدیون حمایتهای بیدریغ عالمانی بود که با تمام نفوذ اجتماعی خویش در خدمت تقویت و توسعه امپراتوری عثمانی بودند. شیخ الاسلامها با داشتن منصب قضاوت و ریاست امور دینی و سازمان اوقاف، در حکومت عثمانی از منزلت و موقعیت اجتماعی خاصی برخوردار بودند.
خلافت سنی عثمانی خود را میراث خوار خلافت صدر اسلام بالاخص شیخین دانسته و بالطبع با اندیشه سیاسی شیعه و نظام امامت تضاد میداشتند. و از طرفی، امیال و هوسهای نفسانی عالمان سنی که خود را پاسداران نظام فکری و دینی جامعه اهل سنت میدانستند به آنها اجازه نمیداد تا دست از ریاست حوزه عثمانی کشیده و به منطق و تفکر اصیل شیعه و مکتب اهل بیت عصمت (علیهمالسّلام) رو آورند. ۷.
۶ - رویکرد با دولت شیعی صفوی از این رو، در آغاز پیدایش دولت شیعی صفوی این دو نهاد سیاسی و دینی به جای درک واقعیتها و رویکرد مثبت با این نظام نوین سیاسی و ایجاد همدلی و برادری با آنان در برابر کشورهای معاند غربی و دشمنان مشترکشان، تمام همتشان را صرف نمودند تا تفکر شیعی را از بین ببرند و با مسکوت گذاشتن اهداف اروپایی خود، رو به مرزهای ایران آورده و مناطق وسیع آذربایجان و غرب ایران را به اشغال خود درآوردند. آنها پیش از جنگ چالدران با تعصب خاصی در خاک آناتولی دست به نسلکشی شیعیان زدند و چهل هزار نفر یا خانوار از آنان را به قتل رساندند.
آنها در این برخورد کینهتوزانه که غالبا با حمایت علما و با اخذ تجویز از آنان صورت میگرفت، در اضمحلال دولت شیعی صفوی از ازبکان سنی در شرق ایران مدد میگرفتند. در چنین وضعیتی علمای شیعه مستقر در جبل عامل تنها در راستای وظیفه شرعی، انبوه خطراتی را که از همسایگان غربی و شرقی به شدت دولت جدیدالتاسیس صفوی را تهدید میکرد، برای دور نگه داشتن زمامداران از خرافههای قلندران صوفی و نیز به منظور ترویج مکتب اهل بیت (علیهمالسّلام) و تشیع فقاهتی وارد ایران گشته و در این هدف از توفیقات بالایی برخوردار شدند که امروزه شکلگیری نظام جمهوری اسلامی در ایران مدیون زحمات بیدریغ عالمان عصر صفوی م.
ب.. با این وجود در یک بحث علمی نمیتوان تمام سیاستهای اعمال شده دولت صفوی را مثبت تلقی کرد و آنها را از لغزش و اشتباه مبرا دانست؛ چه این که آنها نیز با کنار گذاشتن اختلافات غیراصولی میتوانستند در جهت تحکیم وحدت میان خود و دولت نیرومند عثمانی که به اسم اسلام در قلب اروپا رو به گسترش بود با سعه صدر و با روحیه اخوت و برادری ، مقاصد اسلام را در پهنه گیتی بگسترانند. در آن روزگار، وضعیت دولت شیعی صفوی از یک جهت مشابه با موقعیت کنونی جمهوری اسلامی بود؛ دولتهای مسلمان منطقه پس از پیروزی انقلاب اسلامی به جای رویکرد مثبت، با تنگ نظری مجری مقاصد امریکا و سایر کشورهای استعمارگر غربی شدند و مساعی خود را در جنگ ویرانگر هشت ساله به کار گرفتند تا جمهوری اسلامی را به طور کلی نابود سازند.
و اگر کسی در آینده بخواهد با سطحینگری ایران را در ایجاد افتراق جهان اسلام در مقابل صهیونیزم مقصر جلوه دهد بسیار دور از واقع و در حقیقت بیانصافی خواهد بود.
منبع: Nallinos "lafine - deI cosi Detto elaliffato ottomano · نساء/سوره۴، آیه۷۶ · بقره/سوره۲، آیه۱۹۱ · توبه/سوره۹، آیه۳۶ · الاسلام و اصول الحکمه، ص۷۴- ۷۹ · الاسلام و اصول الحکمة، ص۱۱۸ · نحل/سوره۱۶، آیه۳۶ · تاریخ امپراطوری عثمانی، ترجمه سهیل آذری، کتابفروشی تهران، ص۶، ص۲۴ · تاریخ امپراطوری عثمانی، ترجمه سهیل آذری، کتابفروشی تهران، ص۶، ص۶۹ · تاریخ امپراطوری عثمانی، ترجمه سهیل آذری، کتابفروشی تهران، ص۶، ص۷۰ · تاریخ امپراطوری عثمانی، ترجمه سهیل آذری، کتابفروشی تهران، ص۶، ص۸۶- ۸۵ · ریشههای روابط علمای شیعه با صفویان، پایان نامه تحصیلی
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
