دوم - ترتب و توالی مراحل دادرسی — مدلول ماده ۹۰ ق

بند چهارم - اثر ترتب مقاطع و مراحل دادرسی مهمترین نکته ای که شایسته است و میبایست از نقطه نظر نهاد ترتب مورد توجه قرار گیرد اثر آن به ویژه در مقاطع و مراحل دادرسی است. این که اگر این نهاد مورد توجه واقع نشود، پرونده و فرآیند دادرسی با چه سرنوشتی روبرو خواهد شد؟ آیا می توان به علت نادیده گرفتن نهاد ترتب در جریان دادرسی، رأی صادره را در معرض نقض قرار داد؟ به این پرسشها در سرفصل های زیر پاسخ خواهیم داد. نخست - زمان طرح ایرادات و موانع رسیدگی دادگاه ایرادات و موانع رسیدگی از اهمیت ویژه ای برخوردارند به نحوی که می توان آن دسته از ایرادات را مربوط به نظم عمومی تلقی و از جمله قواعد آمره شناخت در ماده ۸۷ ق.آ.د.م آمده که: «ایرادات و اعتراضات باید تا پایان اولین جلسه دادرسی به عمل می آید مگر این که سبب ایراد بعداً حادث شود. ماده ۸۸ آن قانون نیز به دادگاه تکلیف نموده تا قبل از ورود در ماهیت دعوا نسبت به ایرادات و اعتراضات وارده اتخاذ تصمیم نماید و اگر ایراد را مردود می شناسد وارد ماهیت دعوا شده و رسیدگی نماید. ماده ۸۸ ق.آ.د.م حاوی قاعده ای است که مرز میان رسیدگی به ایرادات و موانع رسیدگی را از رسیدگی به ماهیت دعوا ترسیم میکند. به عبارت دیگر این مستند قانونی قاعده ای را بیان می دارد که به موجب آن رسیدگی به هر دعوایی را در دو مرحله ممکن می داند؛ مرحله اول مقطعی است که تنها به شکل دعوا و مقدمات آن می پردازد؛ به گونه ای که پیش از ورود به دادرسی اصلی یعنی رسیدگی ماهوی نخست باید شرایط دعوا احراز شده و فقدان موانع قانونی دادرسی نیز محرز گردد. مادام که این بخش از رسیدگی تمام نشود و پایان نپذیرد نوبت به مرحله دوم یا همان مقطع رسیدگی اصلی و ماهیتی به دعوا نخواهد رسید. هنگامی که دادگاه از مرز رسیدگی اول عبور می کند و از آن می گذرد، دیگر نمیتواند به آن مقطع بر کردد به دید بیاں سر وارد مقطع دوم دادرسی یعنی ورود در ماهیت دعوا شود دیگر به هر دلیل و بهانه ای حق ندارد رسیدگی مقطع اول را از نو آغاز کند و از سر بگیرد. ورود در ماهیت دعوا به منزله آن است که دادگاه اجتماع تمامی شرایط دعوا را احراز نموده و موانع رسیدگی را مفقود می داند. بنابراین ایرادی از این جهات به دعوا وارد نیست ولو آن که به واقع این ایراد از سوی اصحاب دعوا مطرح نشود و یا این که به واقع ایرادی نیز محتمل و قابل تصور باشد. اما ماده ۹۰ ق.آ.د.م متضمن حکمی است که این قاعده را به ظاهر نقض می کند و میشکند. برابر ماده ۹۰ ق.آ.د.م هرگاه ایرادات تا پایان جلسه اول دادرسی اعلام نشده باشد دادگاه مکلف نیست جدا از ماهیت دعوا نسبت به آن رأی دهد. ظاهراً این مستند قانونی ماده ۹۰ ق.آ.د. م) حکایت از این نکته میکند که حتی پس از اولین جلسه دادرسی و به عبارتی حتی فراتر از آن یعنی پس از ورود در رسیدگی ماهوی ماهیت دعوا امکان برگشت به مقطع نخستین و بازنگری یکی از شرایط شکلی دعوا یا موانع رسیدگی وجود دارد. زیرا بخش اول ماده ۹۰ ق.آ.د.م برخلاف آنچه در ماده ۸۷ آن قانون آمده طرح ایراد و اعتراض را تنها تا پایان اولین جلسه دادرسی مقرر و سپس در ماده ۸۸ همان قانون نیز عنوان میدارد که دادگاه پیش از ورود به ماهیت دعوا نخست به ایرادات رسیدگی و اتخاذ تصمیم خواهد نمود. ماده ۸۸ قانون مزبور به نحوی حاوی قاعده ترتب رسیدگی به شرایط دعوا و موانع رسیدگی نسبت به رسیدگی ماهوی است. در صورتی که دادگاه ایراد را مردود بشناسد، آنگاه وارد ماهیت دعوا خواهد شد. پس پر واضح است که اگر ایراد را وارد بداند دیگر نوبت به رسیدگی به ماهیت دعوا نخواهد رسید و دعوا به علت فقدان صلاحیت دادگاه ممتنع شدن رسیدگی نداشتن یکی از شرایط اقامه دعوا و یا عدم قابلیت استماع حسب مورد با صدور یکی از قرارهای عدم صلاحیت امتناع از رسیدگی یا رد دعوا از دادگاه خارج خواهد شد. اما هرگاه دادگاه ایرادی را متصور نبیند وارد رسیدگی به ماهیت دعوا میشود و به اصل دعوا رسیدگی و اتخاذ تصمیم خواهد نمود. مدلول ماده ۹۰ ق.آ.د.م به این معنی نیست که اگر خوانده دعوا ایرادات و موانع رسیدگی را تا پایان جلسه اول دادرسی مطرح ننمود امکان طرح آن را پس از ورود دادگاه به ماهیت دعوا دارد و دادگاه نیز ناگزیر است تا به شرایط شکلی اقامه دعوا برگشته و اگر موانع رسیدگی یا ایرادات را وارد دید ماهیت دعوا را نادیده انگارد و یکی از قرارهای نهایی مانند قرار رد دعوا را صادر کند. ماده ۹۰ ق.آ.د.م تنها مبین این نکته است که اگر ایرادات تا پایان اولین جلسه دادرسی اعلام نشود، اقامه آن پس از مهلت مذکور و در اثناء یا پس از ورود در ماهیت دعوا تنها به دادگاه این حق را میدهد تا به اختیار خود در همان زمان زمان طرح ایراد راجع به ایراد وارد شده اتخاذ تصمیم کند با این که همزمان با صدور رأی در ماهیت دعوا در مورد ایرادات وارده و اعلامی، تصمیم بگیرد. اما این امر بدین معنی نیست که ایراد مطروح توسط خوانده وارد باشد و دادگاه به ناگهان رسیدگی به ماهیت دعوا را که به آن ورود پیدا کرده نادیده بگیرد و به جهت شمول ایراد دعوا را رد کرده یا قرار امتناع از رسیدگی صادر نماید. چه انجام این مورد در چنین مقاطعی از دادرسی امکان پذیر و متصور نیست؛ زیرا اولاً - عبارت مقرر در بخش پایانی ماده ۹۰ ق.آ.د.م که می گوید: ... دادگاه مکلف نیست جدا از ماهیت دعوا نسبت به آن رأی دهد، حکایت از این نکته میکند که تصمیم دادگاه پس از ورود در ماهیت دعوا همواره رأی قاطع در ماهیت دعوا یعنی حکم است ماده ۲۹۹ ق.آ.د.م. چرا که نمی توان تصور کرد دادگاه هم ایراد را وارد تلقی و قرار رد دعوا یا امتناع از رسیدگی صادر نماید و در عین حال راجع به ماهیت دعوا اعم از صدور حکم بر ذی حقی یا بی حقی خواهان نیز تصمیم بگیرد؛ اگر این گونه شود و بپذیریم که جمع این دو ممکن است لازم می آید که میان این دو رأی قرار رد دعوا و تعارض ایجاد شود. هنگامی که دادگاه به صدور دست می زند دیگر حق ندارد راجع به ماهیت دعوا اتخاذ تصمیم نماید چون با صدور قرار رد دعوا پرونده از دادگاه خارج می شود و دیگر موجبی برای رسیدگی به ماهیت آن باقی نمی گذارد. همچنین اتخاذ تصمیم در ماهیت دعوا یعنی دادخواست و دعوا دارد و همین اندازه کافی است تا احتمال ورود هر یک از ایرادات و موانع ثانیاً نکته مهمی که نباید از آن غافل شد، احراز هر یک از شرایط قانونی اقامه دعوا توسط دادگاه و حتی بدون طرح ایراد از ناحیه اصحاب پرونده است. پنج مقطع مشخص را می توان برای مرحله رسیدگی و دادرسی نخستین به هر یک از دعاوی شناسایی کرد - مقطع رسیدگی به شرایط شکلی دادخواست ماده ۵۱ ق.آ.د. م). مقطع رسیدگی به شرایط شکلی اقامه دعوا جهات و موضوع ایرادات و موانع رسیدگی مقرر در ماده ۸۴ ق.آ.د. م). مقطع رسیدگی به ماهیت دعوا مذاکرات اصحاب دعوا و جریان دادرسی ماهوی مقطع تصمیمات و اقدامات دادگاه برای کشف حقیقت و تمیز حق - مقطع ختم دادرسی و صدور رأی. هر یک از این مقاطع نسبت به دیگری اولویت دارد و گذر از هر یک از آنها اصولاً امکان و مجال بازگشت به مقطع پیشین را از دادگاه و اصحاب دعوا سلب میکند. مگر این که نادیده گرفتن هر یک از این شرایط به دادرسی خلل وارد کند و این امر در مرحله بعدی دادرسی مانند مرحله تجدید نظر به عنوان یکی از جهات نقض و تجدیدنظر و فرجام مطرح و مورد استناد قرار گیرد. اما دادگاه رسیدگی کننده حق ندارد تا به مقطعی که از آن گذشته باز گردد. تنها مورد استثنایی تشکیل دوباره جلسه استماع پس از انجام برخی اقدامات تحقیقی مانند اجرا قرار معاینه محل و تحقیقات مقدماتی و با کارشناسی است. این مقدمه ثابت میکند وقتی که دادگاه وظیفه و تکلیف دارد تا به تشخیص خود و حتی بدون طرح ایراد از ناحیه اصحاب دعوا شرایط اقامه دعوا را بررسی و درستی آن را احراز و در آن مورد تصمیم بگیرد تفاوتی نمیکند که هر یک از اصحاب دعوا به ویژه خوانده در این زمینه ایرادی را مطرح کرده یا نکرده باشد. چون آنچه اهمیت دارد بررسی و احراز درستی و صحت شرایط اقامه دعوا مانند ذی نفعی خواهان اهلیت او در اقامه دعوا ذی سمت بودن طراح دعوا و غیره از سوی دادگاه است؛ خواه خوانده در درستی این موارد تردید کرده و به طرح ایراد بپردازد یا این که حسب تکلیف قانونی دادگاه آن موارد را بررسی و به احراز درستی آن دست بزند. مطالب بالا ما را به این نتیجه می رساند هنگامی که دادگاه بدون طرح ایراد از ناحیه خوانده در باب موانع رسیدگی وارد ماهیت دعوا شده و به رسیدگی ماهوی می پردازد پایان اولین جلسه دادرسی و بهتر بگوییم در واقع پس از ورود در ماهیت دعوا چیزی را مقطع قبلی و پیشین برگشته و با صدور قرار رد دعوا پرونده را به بیرون دادگاه می فرستد و به رسیدگی خاتمه می دهد. بلکه همواره تصمیم دادگاه در چنین فرضی رد ایراد است. چون مفروض آن است که دادگاه شرایط اقامه دعوا را رأساً و پیش از ورود در ماهیت دعوا بررسی و صحت آن را احراز کرده و طرح ایراد از ناحیه خوانده آن هم پس از نخستین جلسه دادرسی هیچ تغییری در رسیدگی دادگاه به ماهیت دعوا ایجاد نمی کند. با این ترتیب باید گفت که پس از ورود دادگاه به رسیدگی ماهوی به دعوا و طرح ایراد از ناحیه خوانده بر پایه یکی از ایرادات و موانع رسیدگی تصمیم دادگاه همواره رد ایراد است. به همین علت نیز ماده ۹۰ ق.آ.د.م با این هدف به دادگاه اختیار میدهد که یا در همان زمان طرح ایراد و جدا از ماهیت دعوا راجع به ایراد مطروحه اتخاذ تصمیم کند یا این که همراه با صدور رأی در باره ماهیت دعوا نسبت به ایراد مطروحه نیز تصمیم بگیرد. اما در هر صورتی تصمیم دادگاه راجع به ایراد مطروحه خواه به نحو مستقل یا همراه با تصمیم راجع به ماهیت دعوا رد ایراد است.