رساله‌های عملیه: یادآورى

هر چند ایرادها و اشکال‌هاى زیادى به جنبه صورى و محتوایى رساله‌ها وارد است، اما این کاستی‌ها نباید برکات عظیم رساله‌ها را تحت الشعاع قرار دهد. رشد و رواج رساله‌هاى عملیه در عصر ما، از چند نظر در خور توجه است: ۱. رواج این رساله‌ها همزمان شد با آغاز اقتباس حقوق اروپایى از سوى روشنفکران و نوگرایان. شرعیات با آن که رسمیت خود را از دست داد، حوزه عمل جداگانه‌اى در میان توده مردم یافت که میدان کارایى آن کم‌تر از قانون‌هاى رسمى نبود. ۲. قانون مدنى ایران که قانون مادر و سامان دهنده پیوند افراد با یکدیگر است، ب. غ. از پاره‌اى مواد، همه، بر اساس نظر مشهور فقهاى شیعه نوشته شده است. بررسى و تفسیر این قانون، خواه ناخواه، منبع و مرجعى جز فقه شیعه نداشته و ندارد. ۳. گسترانیدن و تفریع رساله‌هاى عملیه تأثیر آشکارى بر عرف و عادت و رسم‌هاى رایج ایران گذاشت، به گونه‌اى که در بسیارى از موارد، معیارهاى عرفى با معیارهاى شرعى برابر گردید. همین نفوذ در عرف است که راه نفوذ به تشکیلات قضائى را پس از انقلاب اسلامی ایران براى رساله‌هاى عملیه هموار ساخت.