روانشناسی و فقه الحدیث: درباره علم روانشناسی

بحث ما در این مقاله درباره این است که ما از روانشناسی چه استفاده‌ای می‌توانیم بکنیم؟ قبل از ورود به بحث باید ببینیم که روانشناسی چیست؟ بخشی از روانشناسی بالینی (که خودش از شاخه‌های روانشناسی است)، درباره بیماری‌ها بحث می‌کند. در حدود بیست شاخه علمی روانشناسی در سطح دکتری در خارج از کشور و پنج رشته در ایران داریم. یکی از این رشته‌ها روانشناسی بالینی است. روانشناسی بالینی، حیطه‌های مختلف دارد. یکی از آنها دست اندرکار درمان است. در طبقه بندی بیماری‌ها، حدود چهارده یا پانزده نوع بیماری هست و اتفاقا آن بیماری‌ای که روانشناسان، کمتر به آن می‌پردازند، بیماری حادی مثل جنون است که در اصطلاح علمی به آن، شیزوفرنی یا اسکیزوفرنی می‌گویند. درمان بیماری‌هایی که ما به آنها «روانپریشی» می‌گوییم، در قلمرو روان پزشکان است، نه روانشناسان؛ برای این که فرد روانپریش، باید دارو درمانی شود یا بستری بشود و تحت کنترل باشد. روانشناسی، اصولا قلمروش بیماری‌های حاد نیست؛ ولی برای پیشگیری یا برای کمک کردن به خانواده بیمار و بیشتر در محدوده بهداشت روانی و پیشگیری از بیماری‌ها و اختلالات خفیفی که از طریق روان درمانی و نه دارو درمانی جواب داده می‌شود (مثل اضطراب و افسردگی و وسواس و ترس‌ها و مسائلی از این قبیل)، کاربرد دارد و این هم قسمتی از روانشناسی بالینی است که خود (همان طور که گفتیم)، یکی از رشته‌های بیستگانه‌ای است که الآن در حوزه روانشناسی مطرح است و اشتباه است که ما تصورمان از کار روانشناس و روانشناسی، فقط بررسی اختلالات، آن هم از نوع حاد و مثلا غیر قابل درمانش باشد. حالا به توضیح درباره روانشناسی می‌رسیم. ۲. ۱ - کتاب زمینه روانشناسی در بین کتاب‌های روانشناسی درسی در ایران، معروف‌ترین آنها کتاب دو جلدی قطوری به نام زمینه روانشناسی است، نوشته اتکینسون و دیگران که تا حالا ده دوازده بار، چاپ شده است. در جلد اول این کتاب، در بحث درباره روانشناسی آمده که روانشناسی، تقریبا با همه جنبه‌های زندگی ما ارتباط دارد. به همان اندازه که جامعه پیچیده تر شده، روانشناسی هم به صورت روزافزون، نقش مهم تری در حل مسائل آدمی بازی کرده است. در این کتاب آمده که روانشناسان، با انواع مختلف رفتارها سروکار دارند که برخی از اهمیت بسیاری در زندگی انسان‌ها برخوردارند، مثل: کدام شیوه فرزند پروری ، به شادکامی و کارآمدی در دوره بزرگ سالی می‌انجامد؟ چگونه می‌توان از پیدایش بیماری‌های روانی پیشگیری کرد؟ برای ریشه کن کردن پیش داوری نژادی، چه باید کرد؟ کدام شرایط خانوادگی و اجتماعی، مشوق پرخاشگری، از خود بیگانگی و بزهکاری است؟ و... همچنین مسائلی هم مطرح شده که اختصاصی ترند، مثل: بهترین شیوه درمان اعتیاد به سیگار یا چاقی کدام است؟ آیا مردها هم به اندازه زن‌ها از استعداد بچه داری کردن برخوردارند؟ زمینه یابی‌های سیاسی را تا چه اندازه می‌توان نوعی پیش بینی کام بخش به حساب آورد؟ دستگاه‌های برج کنترل ترافیک هوایی را با چه آرایشی نصب کنیم تا خطای مسئولان کنترل، به حداقل برسد؟ چگونه می‌توان به یک بیمار درمان ناپذیر کمک کرد که با آرامش خاطر بمیرد؟ روان درمانی تا چه اندازه در درمان الکلیسیم مؤثر است؟ چگونه می‌توان با استفاده از داروهایی که موجب تسهیل انتقال اسیدی می‌شوند، حافظه را تقویت کرد؟ و... روانشناسان، با مطالعه مسائل فراوانی از این گونه سروکار دارند. روانشناسی، در عین حال، از راه عرصه‌ای که از طریق اجرای قوانین و سیاست‌های دولت در اختیارش قرار دارد، در زندگی ما اثر می‌گذارد. قوانین مربوط به تبعیض نژادی ، مجازات اعدام ، هرزه نگاری ، رفتار جنسی ، شرایطی که فرد در آن، مسئول اعمال خود شناخته می‌شود، همه از نظریه‌ها و پژوهش‌های روانشناختی اثر می‌پذیرند. کتاب یاد شده، مفصل به این مسائل پرداخته است و رویکردهای مختلف را بیان می‌کند تا به تعریف روانشناسی می‌رسد. در این کتاب، روانشناسی به گونه‌های متفاوتی تعریف شده و حدود ده، پانزده تعریف از آن آمده است. مثلا آمده که امروزه، روانشناسی را به عنوان «علم رفتار» مطرح می‌کنند. طبق این تعریف، روانشناسی مطالعه علمی رفتار است و موضوع مطالعه آن، شامل فرایندهای رفتاری قابل مشاهده، از قبیل حرکات بیان کننده گفتار، تغییرات فیزیولوژیک و نیز فرایندهایی است که صرفا حاصل استنباط هستند، مانند تفکر و رؤیا . ۲. ۲ - تعریف روانشناسی در یک تعریف مقدماتی از روانشناسی، می‌توان گفت که موضوع آن، بررسی رفتار موجود زنده در پیوند با جهان خارج است. در حیطه‌ای گسترده تر، روانشناسی سعی دارد که آن دسته از قوانین عمومی را کشف کند که رفتار موجودات زنده را تبیین می‌کنند و کوشش آن، بر این محور است که فعالیت‌هایی را که آدمیان قادرند به انجام رسانند، شناسایی، توصیف و طبقه بندی کند. ۲. ۳ - کتاب مقدمه‌ای بر روانشناسی کتاب دیگری که می‌خواهم از آن استفاده کنم، مقدمه‌ای بر روانشناسی است، نوشته مورگان بتینگ. نویسنده این کتاب، در تعریف کوتاهی گفته که روانشناسی، علم مطالعه رفتار است و سپس بحث کرده که علم چیست و سپس آورده که وقتی ما می‌گوییم «ساینس (science)»، قسمتی از معرفت و آگاهی است که با «نالج (Knowledge)»، فرق دارد. نالج، یک معرفت عام و فراگیر است. ساینس، علمی است که آزمایشگاهی و تجربی باشد و بشود طبق قوانینش، آن را تکرار کرد و برای مثال، اگر کسی در امریکا یک تحقیق روانشناسی می‌کند، عینا بشود آن را در ایران ، تکرار کرد. به هر صورت، اینها به بند تجربه درمی آیند و قابل مشاهده‌اند. در ساینس، مشاهده پذیر بودن، قابل تجربه بودن، قابل تکرار بودن و... ، با استفاده از روش‌های علوم انسانی و روش‌های تحقیق است. پس از آن، بحث کرده که چرا می‌گوییم رفتار، چرا نمی‌گوییم پندار، چرا نمی‌گوییم عاطفه. پاسخ او این است که رفتار، وسیع است و شامل عاطفه و فکر هم می‌شود. رفتار، قابل مشاهده است و اگر هم قابل مشاهده نباشد، می‌شود با نشانه‌هایی آن را پیدا کرد. بعد، آورده که کاربرد روانشناسی برای زندگی انسان چیست. این تعریف از روانشناسی که یعنی: «مطالعه علمی رفتار و فرایندهای روانی»، هم توجه روانشناسان را به مطالعه علمی رفتار قابل مشاهده، نمایان می‌سازد، و هم عنایت آنان را به فهم و درک فرایندهای ذهنی (روانی) که مستقیما قابل مشاهده نیستند ـ ولی براساس داده‌های رفتاری، عصب شناختی و زیست شناختی قابل استنباط‌اند ـ مشخص می‌سازد. اما لازم نیست که چندان درباره تعریف روانشناسی از لحاظ علمی درنگ کنیم، تا دریابیم که چیست. بهتر است ببینیم که روانشناسان چه می‌کنند. این کتاب، همچنین حوزه‌های روانشناسی را از جنبه‌های مختلف، از قبیل: روانشناسی مشاوره، مدیریت رشد، روانشناسی صنعتی، اجتماعی، شخصیت، مهندسی، هوش مصنوعی، دانش رایانه، و پژوهش‌های مختلف، بررسی کرده است. پس تا این جا معلوم شد که روانشناسی، علم مطالعه رفتار و فرایندهای روانی انسان است و روانشناسان از روش‌های علمی استفاده می‌کنند و روش‌های علمی، همان روش‌های منظم، قابل مشاهده و قابل تجربه‌اند. ۲. ۴ - روانشناسی و تبیین علل رفتار در این جا برای این که بهتر نشان دهم که وقتی می‌گوییم روانشناسی یک مسئله چیست، مقصودمان تبیین یک رفتار و انگیزه‌ها و علل آن است و اینها کار روانشناسی است، به یک حدیث اشاره می‌کنم و بعدا مفصل تر بحث خواهم کرد. غیبت کردن، کوشش شخص ناتوان است». این که غیبت کردن، حرام است و سزاوار نیست که انسان غیبت کند، بحثی اخلاقی است؛ اما اتفاقا مهم‌ترین بحث در روانشناسی، موضوعات اخلاقی است. در این حدیث، تعبیر «جهد العاجز»، تبیین رفتاری است و می‌بینید که انگیزه غیبت کردن، در این جمله آمده است. این نکته مربوط به روانشناسی است که چرا یک انسان غیبت می‌کند و ما معمولا می‌توانیم آزمایش‌هایی در مورد آن انجام دهیم. بعضی افراد، گناهانی مثل شرب خمر و انحرافات اخلاقی، در ذهن آنان هم نمی‌آید؛ اما برای مثال، وقتی بحث تحلیل سیاسی می‌شود، می‌گویند: «آخرین خبر را شنیده‌اید؟» و شروع به غیبت کردن می‌کنند. این از مسائلی است که خیلی از مؤمنان ، بدان مبتلا هستند؛ چون گاهی باعث کسب وجهه برای آنان در اجتماعات می‌شود. گناهان دیگر، به این شدت انجام نمی‌شوند. گاهی اوقات، آدم، نه از ترس خدا ، بلکه برای این که از وجهه اش در اجتماع کم نشود، گناهی را انجام نمی‌دهد. با یک بررسی سطحی به دست می‌آید که وجه مشترک تمام غیبت‌ها این است که ما نسبت به فرد غیبت شونده، احساس ضعف یا کمبود می‌کنیم و او موفق است و به قول مولانا: زان که هر بدبخت خرمن سوخته می‌ نخواهد مع کس افروخته به این جا می‌رسیم که غیبت کننده، عاجز است و «الغیبة جهد العاجز» و غیبت، تلاش انسان ناتوان است و غیبت کننده، نسبت به آن فرد، در خود، احساس کمبود می‌کند و یا آن فرد به او ضربه‌ای زده، یا ظلمی کرده است. سؤال این است که تو چرا در مقابلش نمی‌ایستی؟ اگر ظلم کرده، اگر اذیت کرده، اگر حقوق تو را پایمال کرده، چرا نمی‌روی با صراحت بگویی؟ چرا نمی‌روی از او شکایت بکنی؟ از این جا مشخص می‌شود که غیبت کردن، به دلیل احساس ضعف و ناتوانی است. پس ما یا به جهت کمبودهایمان غیبت می‌کنیم و یا به دلیل ناتوانی هایمان که نمی‌توانیم حق خودمان را بگیریم و راه گرفتن حقمان را در غیبت کردن می‌بینیم. این، ضعفمان را بیشتر می‌کند؛ ناتوانی مان را بیشتر می‌کند. کتاب و منبع در این زمینه فراوان نوشته شده که انسانی که ضعیف است و از خودش دفاع نمی‌کند، چگونه یاد بگیرد به جای تسلیم شدن و فرار کردن، با استفاده از ساز و کارهای دفاعی مختلف، مقاومت کند. بررسی همین جمله کوتاه «الغیبة جهد العاجز»، یا این که بررسی کنیم که حسادت ، چه ریشه‌هایی دارد و چه موقعی انسان در خود، احساس حسادت می‌کند، می‌شود روانشناسی. مگر از روانشناسان، چه سؤالی می‌کنند؟ شما فرزندتان را پیش من می‌آورید و می‌گویید که درس نمی‌خواند. فکر می‌کنید شاید یک روانشناس، از راهی بتواند علت درس نخواندن دانش آموزان و انگیزه‌های آن را پیدا کند. مثلا شاید دانش آموزی از نظر هوشی ضعیف باشد، ذوق درسی نداشته باشد، یا ارتباطش با ضعیف باشد. همه اینها در حیطه روانشناسی است. پیدا کردن علل و انگیزه‌های یک رفتار، کار یک روانشناس است. ۲. ۵ - نتیجه ارتباط حدیث و روانشناسی حالا ببینیم در حدیث پژوهی، از اینها چه استفاده‌هایی می‌شود تا رابطه روانشناسی و حدیث را بگویم. ما در روانشناسی می‌آموزیم که چگونه انگیزه‌ها و علت‌های رفتار را پیدا کنیم. یکی از مشکل‌های عمده‌ای که ما در توصیه‌های اخلاقی داریم، و پدر و مادر و گاه معلم‌ها و بعضی مبلغان می‌توانند بسیار مؤثر باشند، این است که در توصیه‌های اخلاقی، به انگیزه‌های رفتار (که اتفاقا در روایات ، بسیار دقیق، بحث شده است)، اشاره نمی‌کنیم و نگاه به روز و بیان روزآمد نداریم، یعنی کافی نیست که بگوییم: «حسادت، بد است و ایمان را می‌خورد، همان گونه که آتش ، هیزم را می‌خورد» و «غیبت، خوردن گوشت برادر مرده است». چون سیستم، مرده می‌شود. ایشان، تعبیر دقیقی در تفسیر سوره حجرات در این زمینه دارد. چون به علت‌ها نمی‌پردازیم، اخلاقیاتمان فقط می‌شود امر و نهی . تصور می‌شود که می‌خواهیم با زورگویی تمام، عده‌ای را به راهی بکشانیم. ولی وقتی که وارد حوزه‌ای بشویم که مشکلات را با انگیزه هایش بررسی کنیم، طرف ما دقیق تر می‌تواند توصیه‌ها را بیاموزد و جلوی آن مشکلات بایستد و خودش را درمان کند. پس یک قسمت بحث در روانشناسی بحث انگیزه‌ها و شناخت علل بود که مطالعه علمی رفتار است. بحث دیگر، این است که ما از روانشناسی چه باید بیاموزیم. اگر بخواهیم با مسئله‌ای برخورد روانشناسانه بکنیم، راهش استفاده از روش‌های پژوهشی در مسائل روانشناسی است. مثلا می‌خواهیم بدانیم که چرا یک سری نوجوان، با سن کم، سیگاری شده‌اند. روانشناس، به یک مورد، نگاه نمی‌کند؛ بلکه کوشش می‌کند با مشاهده و با آزمایش و به روش‌های مختلف، علت یابی کند. مثلا با کمک آموزش و پرورش، علت گرایش پسر بچه‌های مدارس راهنمایی یک ناحیه را به سیگار، بررسی علمی می‌کند. اگر ساده نگری کنیم و در مسائل انسانی، یک بعد را در نظر بگیریم، حداقل این است که با مسئله، علمی برخورد نکرده‌ایم. به عنوان نمونه، در همان قضیه سیگار کشیدن نوجوانان، روانشناس به جای این که نصحیت بکند که: «عزیزان! سیگار، بد است»، باید در مورد آنها مطالعه کند. شاید با تک تک آنها مصاحبه کند؛ اما یک فرضیه‌ای در ذهن خود دارد و سعی می‌کند که نکات مشترک را پیدا کند. یکی از نقاط مشترک که به دست می‌آید، همان «نوجوانی» و «در سن بلوغ بودن» همه آنهاست. خلاصه می‌گوید که نوجوانی، آغاز یک دسته از مسائل است؛ ولی حالا چرا همه نوجوان‌ها سیگاری نشدند؟ بعد، بررسی می‌کند که: آیا این قضیه (سیگاری شدن دانش آموزان)، مربوط به یک منطقه جغرافیایی خاص است؟ آیا افزایش جمعیت خانواده، سواد پدر، اختلافات خانوادگی، و الگو قراردادن پدر سیگاری و مسائلی از این دست، موجب این کار نبوده است؟ آیا بین ترک تحصیل و ضعف تحصیلی، با سیگار کشیدن، رابطه‌ای هست؟ بین مشکلات روحی دانش آموز و سیگار، بین دیدن برخی فیلم‌های سینمایی و سیگار، چه؟ روانشناس، به این فرضیه‌ها نگاه می‌کند و اینها را مطالعه می‌کند. بعد، یک فهرست از فرضیه‌ها و نتایجی که دیگران به آنها رسیده‌اند، یادداشت می‌کند؛ پرسش نامه می‌دهد؛ مصاحبه می‌کند و عواملی را که فکر می‌کند باعث گرایش به سیگار هستند، بررسی می‌کند. بعد، می‌بیند تحقیقی که در مورد افراد مورد بررسی کرده، آیا قابل تعمیم است یا نه و موارد مشترکی بین اینها پیدا می‌شود یا نه؟ همین طور، باید بتواند اعتماد بچه‌های مورد مطالعه را هم جلب کند و از راه‌هایی وارد شود که اینها نترسند... تا می‌رسد به یک سری عوامل مشترک در مورد این که چرا یک نوجوان، سیگاری می‌شود. در قوه قضائیه شورایی به نام «کمیسیون پیشگیری از وقوع جرایم» وجود داشت. اعضای این شورا را رئیس قوه قضائیه انتخاب کرده بود. در جلسه‌ای بحث تصادف‌ها بررسی شد و روشن شد که هشتاد درصد از علل این تصادف‌ها، عوامل انسانی است، نه عوامل دیگر (مثل: عریض نبودن جاده‌ها یا کهنه بودن قطعات ماشین و...) . ۲. ۶ - استفاده روانشناس از آمار اینها مقدمه این بحث بود که روانشناسی چیست؟ تعریف آن چیست؟ و کارش چیست؟ و این که روش روانشناس برای حل این مسائل چیست؟ با این حساب، روانشناسان از پرسش نامه، مصاحبه با گروه‌های مختلف، جمع بندی نتایج، و آمارگیری‌های بسیار دقیق، استفاده می‌کنند. به عنوان نمونه، ما یک نوع روش آماری داریم به نام «همبستگی»؛ یعنی بررسی این که دو پدیده، چه قدر با هم ارتباط دارند. مثال ساده اش آن جاست که ما می‌گوییم سیگار برای ریه ضرر دارد و افزایش کشیدن سیگار، با ایجاد سرطان‌های ریه، رابطه دارد. این، یک علیت تامه نیست؛ بلکه یک استقراست. ما با روش‌های آماری، مثلا روش همبستگی، از تمام کسانی که سرطان ریه گرفته‌اند، می‌پرسیم که چه تعداد از آنان، سیگار کشیده‌اند. امکان دارد که نود درصدشان سیگار کشیده باشند. با یک گروه دیگر مقایسه می‌کنیم و با یک فرمول‌های آماری که داریم، یک ضریبی به دست می‌آید و آن، ضریب همبستگی است که باید بین مثبت یک (۱+) و منفی یک (۱ـ) باشد. اگر به مثبت یک نزدیک باشد، یعنی این دو پدیده، خیلی با هم رابطه دارند و اگر به منفی یک نزدیک باشد، یعنی همبستگی منفی دارند. این هم بحث دوم بود. ۲. ۷ - کاربرد روانشناسی در اجتماع روش‌های روانشناسی از همین کارهای دقیق آماری مثل تعیین ضریب همبستگی شکل می‌گیرند. اما یک نکته دیگر در همین زمینه باقی می‌ماند که مقدمه سوم من است و عرض می‌کنم. آموزش و پرورش ، از روانشناس، چه استفاده‌ای می‌کند؟ قوه قضائیه چه طور؟ صدا و سیما چه طور؟ دعوتی که از روانشناس می‌کنند، برای بررسی یک پدیده است که علل و انگیزه هایش را بدانند و بعد، جلویش را بگیرند. به عنوان مثال، در مورد مسئله بدحجابی ، ما خیلی مشکل داریم و بسیار ناموفق بوده‌ایم. ما در مورد مسئله حجاب باید چه کار کنیم که مشکل بی حجابی و بدحجابی حل شود؟ روش‌هایی که داشتیم، این طور بوده است: پدر و مادرها دعوا می‌کرده‌اند، نیروی انتظامی برخورد می‌کرده است، معلم‌ها نمره کم می‌داده‌اند، و... که هیچ کدام رفتارشان صحیح، یعنی با بررسی دقیق، نبوده است. اگر ما بودیم، بررسی می‌کردیم، با دو گروه و در دو حالت: دختران باحجاب که پس از مدتی بدحجاب شده‌اند و گروه عکس اینها؛ مقایسه علمی می‌کردیم، البته نه در مورد یک نفر و دو نفر، بلکه دست کم بین بیست نفر از افرادی که زمانی باحجاب بوده‌اند و بعد، بدحجاب شده‌اند و گروهی برعکس گروه اول. مقایسه دختران بی حجاب یک کلاس در یک مدرسه (ولو یک مدرسه هم در روانشناسی کم است)، حداقل این تحقیق است. بعد ببینیم چه چیز را اینها دارند که آنها ندارند.آیا به عامل‌های مشترک می‌رسیم؟ حالا اگر به عامل مشترک رسیدیم، می‌توانیم در مورد آن، بیشتر کار کنیم و خیلی توفیق پیدا کنیم. منبع: امام علی، نهج البلاغه، حکمت ۴۶۱ · اصول کافی، ج۲، ص۳۰۶ · حجرات/سوره۴۹، آیه۱۲