رویه قضایی و تحقق داوری - ۲۳۱ — در قانون آیین دادرسی مدنی و قانون

داور و اقناع طرفین اختلاف نیز تأثیرگذار است و استقبال دیگران در رجوع به او را به دنبال خواهد داشت. گذشته از مفهوم داوری» و «حکمیت» که لزوم بی طرفی داور از آن، به آسانی قابل استنباط است ۲۹۵ میتوان گفت که هر چند در قانون، ظاهراً حکمی در این خصوص بیان نشده ولی از برخی مواد این قانون میتوان به وجود و لزوم آن پی برد. فلسفه ماده ۴۵۶ از نظر قانون و نه به عنوان امری که مورد پذیرش همگان باشد مواد ۴۶۷، ۴۶۹ ۴۷۱ ۴۷۷، ۴۸۲ و بندهایی از ماده ۴۸۹ قانون میتوانند به نحوی لزوم بی طرفی داور را نشان دهند. در قانون داوری تجاری بین المللی نیز می توان به ماده ۱۲ اشاره داشت که ذیل عنوان موارد جرح داور مقرر میدارد: ۱ داور در صورتی قابل جرح است که اوضاع و احوال موجود باعث تردیدهای موجهی در خصوص بی طرفی و استقلال او شود و یا اینکه واجد اوصافی که مورد توافق و نظر طرفین بوده است نباشد. هر طرف صرفاً به استناد عللی که پس از تعیین داور از آنها مطلع شده میتواند داوری را که خود تعیین کرده و یا در جریان تعیین او مشارکت داشته است، جرح کند. ۲- شخصی که به عنوان داور مورد پیشنهاد قرار می گیرد باید هرگونه اوضاع و احوالی را که موجب تردید موجه در مورد بی طرفی و استقلال او میشود افشا نماید. داور باید از موقع انتصاب به عنوان داور و در ۲۹۵ - آیات متعددی لزوم حکم به قسط عدل و رعایت بی طرفی را تأیید و تأکید می کنند. «إن الله یَأْمُرِکُمْ أَن تُوَدُوا الْأَمَانَاتِ إِلَی أَهْلِهَا وَإِذَا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِمَّا یَظُکُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ کان سمیعاً بصیرً» (نساء/۵۸): «أنا أبرلنا إلَیْکَ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمْ بَیْنِ النَّاسِ بِمَا أَرَاکَ اللَّهُ وَ لَا تَکُن لِلْخَائِنِینَ خَصیماً» انشاء (۱۰۵) هو إن حَکَمْتَ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطَ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقبطین» (مانده ۴۲): وَ مَن لَمْ یَحْکُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِکَ هُمُ الظَّالِمُون مانده ۴۵) در مورد حضرت داوود نیز در قرآن آمده است که دو نفر به ایشان رجوع نموده و از آن حضرت طلب داوری به حق را داشتند: «فَاحْکُمْ بَیْنَنَا بالحق (ص/۲۲)؛ حضرت داود با اینکه به عدالت رأی داد اما در داوری خود شتاب نمود و بدون اینکه از طرف مقابل توضیحی بخواهد اتخاذ تصمیم نمود. به دنبال آن آیه ۲۶ سوره ص» نازل شد: «یَا دَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاکَ خَلِیقَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتبع الْهَوَی فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِینَ یَضْلُّونَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِیدٌ بِمَا نَسُوا یَوْمَ الْحِسَابِ ص ۲۶). ۲۹۶ در ماده ۵۸۸ قانون مجازات اسلامی تعزیرات آمده است: هر یک از داوران و ممیزان کارشناسان اعم از اینکه توسط دادگاه معین شده باشد یا توسط طرفین چنانچه در مقابل اخذ وجه یا مال به نفع ی. ا. ط. اظهار نظر یا اتخاذ تصمیم نماید به حبس از شش ماه تا دو سال یا مجازات نقدی از سه تا دوازده میلیون ریال محکوم و آنچه گرفته است به عنوان مجازات مودی به نفع دولت ضبط خواهد شد. در مورد داور منظور رایی است که در سرنوشت ی. ا. ط. مؤثر باشد نه هر اظهار نظری. بنابراین نباید با تفکیک ظاهری اظهار نظر» و «اتخاذ تصمیم آنها را دو عنوان مستقل دانست. طول جریان داوری نیز بروز چنین اوضاع و احوالی را بدون تاخیر به طرفین اطلاع دهد مگر اینکه قبلاً آنان را از اوضاع و احوال مذکور مطلع نموده باشد». آیا شرط بی طرفی به خودی خود منشأ اثر و یکی از موجبات ابطال رأی داور است یا در صورتی که در نتیجه ی داوری و رأی صادره مؤثر باشد، می تواند از موارد ابطال رأی به حساب آید و در حالت اخیر چه آثاری بر نفس چنین شرطی مترتب خواهد شد؟ فرض شود که طرفین به داوری شخصی تراضی کنند که وصف بی طرفی او نسبت به هر دو طرف ۲۱۸ یا یکی از آنها مخدوش باشد؛ آیا رأی چنین داوری هر چند موافق قواعد باشد. باطل خواهد شد؟ این پرسش با آنچه در مورد شرط داور پذیری مطرح نمودیم، متفاوت است زیرا در آن مورد طرفین به داور اطمینان دارند ولی قانون او را صالح نمی داند و بنابراین ممکن است گفته شود که علم و جهل طرفین اثری در بحث ندارد و داوری چنین شخصی در هر حال نادرست است؛ اما در مورد شرط بی طرفی دقیقاً وضعیت طرفین در نظر گرفته میشود و می توان ردپای علم و جهل را ملاحظه کرد زیرا اگر طرفین یا یکی از آنها از بی طرفی داور مطلع باشند و به داوری او رضایت دهند نمیتوان رأی را باطل دانست اما ممکن است جهل هر دو یا یکی از آنها توجیه کننده ی دعوای ابطال رأی داور باشد. در قانون آیین دادرسی مدنی و قانون داوری تجاری بین المللی قواعد جرح داور که از جمله می تواند به سبب نقض بی طرفی باشد پیش بینی شده است اما ناظر به پیش از شروع داوری است نه زمان درخواست ابطال رأی داور ماده ۴۷۱ قانون مقرر میدارد: در مواردی که داور با قرعه تعیین میشود، هر یک از طرفین میتوانند پس از اعلام در جلسه در صورت حضور و در صورت غیبت از تاریخ ابلاغ تا ده روز داور تعیین شده را رد ۲۹۷ بند ۴ ماده ۱۱ این قانون نیز مقرر می دارد: مقام ناصب باید کلیه شرایطی را که طرفین در موافقتنامه برای تعیین داور مقرر داشته اند رعایت نموده و استقلال و بی طرفی داور را ملحوظ نماید. در هر صورت سرداور را باید از اتباع کشور ثالث انتخاب نماید و داور طرف ممتنع از بین اتباع کشور طرف دیگر منصوب نخواهد شد. پرسشی که به ذهن می رسد این است که آیا ادعای بطلان رای داور به این جهت که داوران در موضوع ذینفع هستند، در صورتی که مدعی بطلان یک بخش از رأی را قبول نموده باشد. مسموع است یا خیر؟ به عبارت دیگر آیا قبول بخشی از رأی داور دلالت بر این دارد که ذینفع بودن داور اهمیتی برای خواهان نداشته است و بنابراین در مقابل دعوای ابطال رأی داور میتوان به قاعده استایل استناد نمود؟ شعبه اول دادگاه عمومی حقوقی بابلسر در رای شماره ۸۹۰۹۹۷۱۲۹۱۱۰۱۳۲۷ ۱۳۸۹/۱۱/۲۷ موضوع پرونده شماره ۸۹۱۱۲۷ در این مورد بیان می دارد ... شرکت خواهان یک قسمت از رأی را که به نفع شرکت بوده پذیرفته است که این موضوع حکایت از قبول اساس داوری دارد...». ۲۹۸ - ممکن است بی طرفی داور نسبت به هر دو طرف قرارداد نیز مشکوک باشد. این امر به ویژه در مواردی که داور خود در قضیه ذینفع است یا رأی داور میتواند در حقوق شخص دیگری غیر از طرفین اثر گذارد و آن شخص با داور مناسباتی دارد قابل تصور است. کنند، مگر این که موجبات رد بعداً حادث شود که در این صورت ابتدای مدت روزی است که علت رد حادث گردد. دادگاه پس از وصول اعتراض رسیدگی می نماید و چنانچه اعتراض را وارد تشخیص دهد داور دیگری تعیین می کند. ۲۹۹ بدین ترتیب جرح داور ناظر به مواردی است که توسط دادگاه انتخاب شده باشد و در مورد داور تعیین شده توسط خود طرفین یا حتی شخص ثالث حکمی دیده نمی شود هر چند ممکن است با استفاده از ملاک این ماده داور تعیین شده توسط شخص ثالث را نیز مشمول ایراد جرح قرارداد و از تاریخ اطلاع از تعیین داور به دادگاه رجوع و درخواست تغییر داور را مطرح نمود. همچنین عبارت مگر این که موجبات رد بعدا حادث شود میتواند داور تعیین شده توسط خود طرفین را نیز در بر بگیرد؛ هر چند معلوم نیست که در این دو مورد دادگاه صالح به رسیدگی به ادعای تغییر داور به دلیل وجود یکی از موارد جرح باشد. همچنین ممکن است به جهات مقرر در بندهای ۲۰۰۶ و ۲۰۱۷ ماده ۴۸۹ قانون بتوان درخواست ابطال رأی داور را به عمل آورد ولی این امر عین ادعا م. ب. که آیا اولاً قرار داد تعیین داور فاقد یکی از شرایط مانند بی طرفی باطل است؛ ثانیاً داور مذکور مجاز به دخالت نیست و از مصادیق بند ۶ مذکور م. ب. تا بتوان دعوای ابطال را بر آن اساس طرح نمود یا خیر؟ قانون داوری تجاری بین المللی در ماده ۱۳ و ذیل عنوان تشریفات جرح» به آثار شرط بی طرفی، قبل از صدور رأی اشاره دارد ولی آن را به دعوای ابطال نیز تسری داده و در قسمت «ز» بند ۱ ماده ۳۳ مقرر میدارد: ۱ رای داوری در موارد زیر به درخواست ی. ا. ط. توسط دادگاه موضوع ماده (۶) قابل ابطال است ... ز - رای داوری مشتمل ۲۹۹ تصمیم دادگاه در چه قالبی است؟ حکم یا قرار یا تصمیم اداری؟ قابل تجدید نظر است یا قطعی؟ جلسه دادرسی لازم دارد یا در جلسه اداری و فوق العاده تصمیم گیری می شود؟ و ... ۳۰۰- رأی به وسیله داورانی صادر شده که مجاز به صدور رای نبوده اند. ۳۰۱- قرارداد رجوع به داوری بی اعتبار بوده باشد. ۳۰۲ ۱ - طرفین میتوانند در مورد تشریفات جرح داور توافق نمایند. ۲- در صورت نبودن چنین توافقی طرفی که قصد جرح داور را دارد باید ظرف (۱۵) روز از تاریخ اطلاع از تشکیل داوری یا اطلاع از هرگونه اوضاع و احوال مذکور در بند (۱) ماده (۱۳) دلایل جرح را طی لایحه ای به داور اعلام کند. داور در مورد جرح اتخاذ تصمیم می کند مگر اینکه داور مورد جرح از سمت خود کناره گیری کند و یا طرف مقابل نیز جرح را بپذیرد. - جرحی که با رعایت تشریفات بندهای (۱) و (۲) این ماده به عمل آمده است اگر مورد قبول قرار نگیرد طرفی که داور را جرح کرده میتواند ظرف سی (۳۰) روز پس از دریافت اخطاریه حاوی تصمیم مربوط به رد جرح از مرجع موضوع ماده (۶) درخواست نماید که نسبت به جرح، رسیدگی و اتخاذ تصمیم کند. مادام که چنین درخواستی تحت رسیدگی است داور میتواند جریان داوری را ادامه داده و رای نیز صادر کند.