ریشه‌یابی جامعه‌شناختی بی‌حجابی: ریشه‌های بی‌حجابی

برای بی‌حجابی، دلایل بسیاری را می‌توان برشمرد. به عبارت دیگر، این پدیده را با ارجاع به چهار دسته عامل یاد شده به پنج صورت می‌توان تبیین کرد. اکنون این موارد را برمی‌شماریم: ۹. ۱ - عوامل بیولوژیکی یا روانی عوامل بیولوژیکی یا روانی، به زمینه‌های زیستی و خواسته‌های طبیعی فرد گفته می‌شود که معمولاً میان افراد مشترک است. از جمله زمینه‌های بیولوژیکی مرتبط با مقوله پوشش می‌توان از میل به خودنمایی، تبرّج ، تزیین ، تجمل ، خودآرایی ، تمایل شدید به جلب توجه دیگران به‌ویژه در دوره جوانی، به رخ کشیدن زیبایی‌ها، میل به برانگیختن احساسات مثبت دیگران، کسب آرامش و امنیت در پرتو تحسین و تمجید دیگران، لذت‌جویی ، میل به تظاهرات جنسی و جلب جنس مخالف، نیاز به ابراز وجود و متمایز نشان دادن خود و امیال مشابه نام برد. جلوه‌گری‌ها، دلبری‌ها و خودنمایی‌های زن همه برای جلب نظر مرد است. زن آن قدر که می‌خواهد مرد را عاشق دل‌خسته خویش کند، طالب وصال و لذت جنسی نیست. زن، مظهر جمال و مرد، مظهر شیفتگی است. تمایل مرد به نگاه کردن و چشم‌چرانی است، نه به خودنمایی و برعکس، تمایل زن بیش‌تر به خودنمایی است، نه به چشم‌چرانی. «نمی‌توان تصور کرد که انسان همیشه به شکل عقلانی، اعمالی را انتخاب کرده و انجام می‌دهد. می‌توان موارد زیادی از انحراف را در نظر گرفت که محاسبه و انتخاب سود و زیان در آن مطرح نیست. افراد مبتلا به این بیماری خواهان جلب توجه دیگران نسبت به خود هستند. آنان معمولاً مبتکر، نمایش‌گر، سرزنده و اغواگرند. مهم‌ترین ویژگی مبتلایان به این اختلال، تمایل شدید به خودنمایی و جلب توجه است و برای تأمین این هدف، به کارهای غیرعادی از جمله پوشیدن لباس‌های عجیب و جذاب، آرایش‌های تند و نامتعارف و ژست‌های نمایشی خاص دست می‌زنند. عواطف این افراد به شدت نمایشی و اغراق‌آمیز است. آن‌ها شیفته مدهای جدید بوده و علاقه‌مندند تغییرهای جدید را تجربه کنند، بی‌آنکه واقعاً به این تغییر‌ها نیازی داشته باشند. این فرآیند تعطیل‌ناپذیر، از اولین مراحل زندگی آغاز می‌شود و تا پایان عمر ادامه خواهد داشت. محمود جم ، وزیر کشور کابینه محمدعلی فروغی در خاطرات خود به نقل از رضاشاه پهلوی می‌نویسد: این چادر و چاقچور‌ها را چه طور می‌شود از بین برد؟ دو سال است که این موضوع، فکر مرا به خود مشغول داشته. از وقتی که به ترکیه رفتم و زن های آن‌ها را دیدم که پیچه و حجاب را دور انداخته و دوش به دوش مرد‌ها کار می‌کنند، دیگر از هر چه زن چادری بود، بدم آمده است. اصلاً چادر و چاقچور، دشمن ترقی و پیشرفت مردم ماست. درست حکم یک دمل را پیدا کرده که باید با احتیاط با آن نش‌تر زد و از بینش برد. من مدتی است به این فکر هستم که زن ایرانی در قفس سیاه دست و پایش بسته است. بین او و مرد یک دریا فاصله وجود دارد. باید این فاصله را از بین ببریم. مگر زن چی از مرد کم‌تر دارد. او باید پابه پای مرد وارد زندگی شود. درست به همین دلیل است که در احادیث ما آمده است که «من تشبَّه بقومٍ فهو منهم؛ به طور طبیعی، درجه التزام و هم‌نوایی را میزان اعتقاد فرد تعیین می‌کند. کسی که به هر دلیل، به یک نظام هنجاری اعتقادی نداشته باشد، در هم‌نوایی و پیروی از آن نیز تعهدی احساس نخواهد کرد. اولین نتیجه حاصل از زیستن در چنین فضای مختلطی، هویت‌یابی چندگانه و پیامدهای شخصیتی رفتاری آن است. این موارد را می‌توان چنین برشمرد: حجاب، یادگار دوران گذشته و مقوله‌ای تاریخ مصرف گذشته؛ حجاب، محصول احساس حقارت ناشی از تبعیض‌های خانوادگی؛ حجاب، نماد ضعف کنترل و خویشتن‌داری مرد؛ حجاب، محصول علاقه‌مندی زن به ریاضت و رهبانیت ؛ حجاب، وسیله‌ای برای سرکوب تمایلات طبیعی؛ بی‌حجابی را جرم نه که گناه پنداشتن؛ حجاب، از نمادهای عفاف سفارش شده برای زن به عنوان یک مقوله روانی، آن هم نه تن‌ها نماد ممکن و نه برترین آن؛ حجاب، الزامی صرفاً دینی و تکلیفی برای مؤمنان، نه عموم توده‌ها؛ حجاب، عامل افزایش حرص انسان‌ها و التهاب بیش‌تر جنسی است چون (الانسان حریص علی ما منع.) پذیرش هر یک از چنین پندارهایی به تنهایی می‌تواند پایه و بنیان حجاب را متزلزل سازد و انگیزه التزام به آن را تضعیف کند. در ادامه این بخش، ذکر نمونه‌ای از این برداشت‌های عصری و تفسیرهای عجیب و غریب بی‌مناسبت نخواهد بود: اگر حجاب، پاسخ به تجاوز جنسی تعرض است، بازتابی از شرایط خشونت بار آن زمان نیز هست. بازتاب آن تفکر و شرایطی که بدن زن را به معنای دقیق کلمه، «عریان»، بی‌دفاع و آسیب‌پذیر می‌دانست. اصطلاح تعرض به معنای خشونت ، فشار و محدودیت است. حجاب، نشان‌دهنده پیروزی منافقان بود. تردیدی نیست که حجاب به‌ویژه شکل کامل آن؛ ۹.۲. ۸ - چرخش‌های هنجاری جامعه برخی جامعه‌شناسان، کاهش انگیزه التزام عملی به رعایت حجاب شرعی و افزایش آمار بدحجابان و بی‌حجابان را ناشی از روی‌دادن برخی تحولات اساسی در نظام هنجاری جامعه می‌دانند. (۸۶/۲درصد از پاسخ گویان (۱۵/۵ «۳۰/۴۰ «۴۰/۳) معتقد بودند که در سال ۶۵، عدم رعایت حجاب از نظر مردم عیب داشت. یعنی خانم‌ها به علت این‌که احساس می‌کردند مردم از بی‌حجابی خوششان نمی‌آید و احتمال دارد به آن‌ها به گونه‌ای توهین (مجازات) شود، بیش‌تر حجاب را رعایت می‌نمودند. برای سال ۷۱، این ارزیابی به ۴۱/۵ درصد می‌رسد. هم چنین ۸۱/۸ درصد از پاسخ‌گویان معتقد بودند که مردم جامعه در سال ۶۵ به خانم‌های چادری احترام می‌گذاشتند، در حالی که این رقم برای سال ۷۱ به ۳۶/۸ درصد می‌رسد. ۹.۲. ۱۰ - وجود تفسیرهای مضیق واقعیت این است که مستندات فراوانی در منابع معتبر فقهی وجود دارد که بیش‌تر مصادیق آن چه را امروز با عنوان (بدحجابی) ممنوع شناخته می‌شود، مباح و جایز دانسته است. ۹.۳. ۱ - نپذیرفتن وضعیت موجود هنگامی که فرد به هر دلیل، از در ناسازگاری با گفتمان غالب بر جامعه خویش برآمده باشد، به راحتی به نقض قواعد و معیارهای پذیرفته شده دست می‌زند. در پس رفتارهای ضداجتماعی، نوعی عدم قبول جامعه موجود قرار دارد. ۹.۳. ۲ - وابستگی ذهنی به جامعه مرجع مورد دیگری که مکمل مورد قبل است، این است که فرد در مواردی و به دلایل مختلفی، عمل کردن بر اساس ارزش‌ها، هنجارها، الگو‌ها و مدل‌های رفتاری جامعه آرمانی و ایده‌آل خویش که به هم‌نوایی و پذیرش جهان‌زیست آن تعلق خاطر عمیق دارد، بر قرینه‌های محیط خویش ترجیح می‌دهد. مطلوبیت این هم‌سویی از این روست که افراد از رهگذر آن، به منافع، نتایج، اعتبارات و امتیازات خاصی دست می‌یابند که دست رسی به آن به هیچ صورت دیگری، امکان ندارد. با این حال، تمایل بالقوه به انحراف و روگردانی از این تعهد همواره و در همه دوره‌ها وجود دارد. آن چه این تعهدمندی را معقول می‌سازد و ادامه آن را تضمین می‌کند، وجود تناسب منطقی میان مجموع هزینه‌ها و نتایج آن از یک سو و بالابودن هزینه‌های تخلف از سوی دیگر است. بر هم خوردن این توازن از یک سو و میل به تنوع‌طلبی و لذت‌جویی از سوی دیگر، به‌ویژه در شرایطی که هزینه انحراف و تخلف‌ ناچیز باشد، کشیده‌شدن به انحراف را آسان می‌سازد. ضعف جامعه در این مورد می‌تواند افراد متمایل به انحراف را جسور سازد و به وادی انحراف بکشاند. بی‌شک، بخشی از رفتار انحرافی بدحجابی و بی‌حجابی در جامعه ما در کاستی‌های موجود در سازوکارهای نظارتی ریشه دارد. ۹.۳. ۶ - تنوع گروه‌های مرجع گروه مرجع به گروهی گفته می‌شود که افراد در مقام مقایسه به آن‌ها ارجاع می‌دهند، از آن‌ها الگو می‌گیرند، آرزوهای خویش را در آن‌ها تحقق یافته می‌بینند و مایلند برنامه زندگی خود را متناسب با تصویری که از ایشان دارند، تنظیم کنند. این سمبل معرف میزان اعتقاد هنجاری (نه اعتقاد فردی) و میزان نفوذ نهاد مذهب در جامعه است. هنرپیشه بدقیافه با (حجاب) تداعی و متقارن می‌شود و به حجاب بار ارزشی منفی می‌دهد. هنرپیشه زیبا و مقبول به (کم‌حجابی) بار ارزشی مثبت می‌بخشد و در بینندگان این نوع پوشش را یک پوشش (خوب) و (مجاز) یا (مشروع) (Legitim) جلوه می‌دهد و از آن طریق در پی (همانندی) (Identification) و (تقلید) (Imitation) بینندگان از هنرپیشه‌ها، این نوع پوشش در جامعه رواج می‌یابد. از برخی پژوهش‌ها چنین برمی‌آید که هم‌بستگی بالایی میان نوع پوشش مادر و دوستان فرد با پوشش خود فرد وجود دارد. ۹۰/۷ درصد دختران مادرانی که دارای پوشش روسری، مانتو و شلوار بودند چنین پوششی داشتند و ۵۰/۷ درصد فرزندان مادران چادری نیز پوششی مشابه داشتند. هم‌چنین حدود ۷۰ درصد از دخترانی که صمیمی‌ترین دوستانشان دارای چادر بودند، چنین پوششی را برگزیده بودند و ۷۳ درصد از دخترانی که نزدیک‌ترین دوستانشان دارای روسری و مانتو و شلوار بودند، خود همین‌گونه بودند. متغیر دیگر، میزان مذهبی بودن والدین است که بر شکل‌گیری نگرش منفی یا مثبت فرزندان نسبت به حجاب کاملاً اثر دارد. براساس برخی پژوهش‌ها، هر قدر والدین مذهبی‌تر باشند، نگرش دختران آن‌ها به حجاب اسلامی مثبت‌تر است. ۹. ۴ - عوامل سیاسی زمینه‌های سیاسی بیش‌تر به عمل کرد نظام سیاسی کشور و سازمان‌های فعال در مورد حجاب و بازتاب آن در قلمروهای رفتارهای افراد و نوع تعامل میان فرد و نهاد سیاسی مربوط است. ۹.۴. ۴ - بی‌توجهی به جنبه‌های اخلاقی نهادهای مسئول نهادینه‌سازی حجاب با محدود ساختن وظایف خود به تنظیم قوانین و تعیین مجازات های قانونی بدون تلاش برای طراحی ساختارهای تکمیلی، آنان را از جنبه‌های اساسی حجاب غافل ساخته است. به اعتقاد برخی جامعه‌شناسان، برخوردهای ناسنجیده با انحراف‌ها و منحرفان، در دراز مدت به گردهم آمدن این افراد در قالب گروه‌های سازمان یافته می‌انجامد. ۹.۴. ۹ - ضعف برنامه‌ریزی در تأمین نیاز جنسی ضعف برنامه‌ریزی در تأمین نیاز جنسی و ایجاد امکان ازدواج به هنگام جوانان، نهادهای مسئول در زمینه حجاب در زمینه‌سازی برای تخلیه هیجان‌های طبیعی از طریق جهت دادن آن‌ها به سوی فعالیت‌های مفید و سازنده، یک پارچه عمل نمی‌کنند. برخی نیز بر این باورند که ب. ت. ب. حساسیت‌های موجود، بدحجابی و بی‌حجابی در ایران، راهی برای ابراز تمایلات پرخاشگرانه و معترضانه معطوف به نظام سیاسی و نیز سوپاپ اطمینانی برای تخلیه هیجان‌ها و عقده‌های سرکوفته و ناکامی‌های سیاسی است و جامعه را از برخی بحران‌های محتمل در امان نگه می‌دارد. منبع: ج۱۹، ص۴۱۵ · ج۱، ص۱۲۷ · ج۱، ص۱۲۱ · ج۱، ص۲۹۲ · جهانی شدن و پست مدرنیته، ص۳۲۲ · ج۲، ص۱۹۳ · ج۱، ص۴۰ · ج۱، ص۱۶۲ · ج۱، ص۱۱۹ · ترجمه: ملیحه مغازه ای، ص۲۶۷ · ترجمه: ملیحه مغازه ای، ج۱، ص۳۱۰ · ج ۱۹، ص ۵۱۱ · ج۱، ص۱۶۶ · منتسکیو، ج۱، ص۲۲۶ · شادی صدر، ج۱، ص۴۹ · ترجمه: هما زنجانی‌زاده، ص۱۸۹ · ج۱، ص۲۹ · فاطمه و شمس نجف آبادی، پایان نامه(تأثیر عوامل اجتماعى (خانواده و گروه هم سالان) بر نحوه پوشش اجتماعى دختران دبیرستانى در تهران) · ترجمه عبدالرضا نواح، ص۲۷۴ · درآمدی بر تاریخ بی‌حجابی در ایران، ص۹۳