دکترین
سلسله پهلوی: محمدرضا شاه
محمد رضا پهلوی (سلطنت ۱۳۲۰-۱۳۵۷ش) فرزند او و به عنوان دومین شاه از سلسله پهلوی در ۲۶ شهریور آیین سوگند در مجلس شورای ملی را به جا آورد و به سلطنت رسید. آغاز سلطنت او با اشغال ایران، فروپاشی ارتش، از هم‌گسیختگی رشته امور، فقر عمومی کشور، کمبود و کاستی‌های فراوان در ده‌ها زمینه همراه بود. جمعیت خشمگین به سوی خانه احمد قوام ، نخست وزیر وقت، یورش بردند و گروهی دیگر سر راه خود مغازه‌های بسیاری را چپاول کردند. اگر قاطعیت عمل قوام و فرمانداران نظامی‌اش نبود، دامنه بلوا (معروف به بلوای نان) معلوم نبود چه پیامدهایی به بار می‌آورد.
گر چه دولت بر امور مسلط شد، اما روند نارضایی عمومی ادامه داشت و احزاب و گروه‌های متعدد سیاسی، انواع جراید و محافل و مجامع که پس از سال‌ها حکومت اختناق رضاشاه از شهریور ۱۳۲۰ به بعد آزاد شده بودند و غالباً لگام گسیخته عمل می‌کردند و معمولاً هم هر‌کدام اغراض خود را فارغ از مصلحت عمومی کشور و بدون هماهنگی سنجیده با دیگران دنبال می‌نمودند، بر شدت تنش‌ها می‌افزودند و به اختلافات داخلی دامن می‌زدند. ۴.
۱ - تصویب طرح ملی شدن نفت در انتخابات دورۀ چهاردهم مجلس شورای ملی به مردم فرصت داده شد تا به هر کسی که می‌خواهند، رای بدهند. در این موقع هیئتی از روسیه وارد ایران شدند تا امتیاز نفت شمال را بدست آورند، اما بی‌نتیجه برگشتند. ۴.
۲ - خروج نیروهای شوروی از ایران در مرداد ۱۳۲۴/ اوت ۱۹۴۵ بمب‌های اتمی آمریکا بر شهرهای ژاپن فرو ریخته شد. ژاپن ناگزیر گردید بی‌قید و شرط تسلیم شود و بدین ترتیب، جنگ جهانی دوم پایان یافت. بعد از اتمام جنگ جهانی دوم (۱۳۲۴ش) نیروهای شوروی خاک ایران را ترک نکردند و به اختلافات گروهی در ایران دامن زدند و از گروه‌های سیاسی تحت حمایت خود که حرکت‌های جدایی‌خواهانه‌ای را به ویژه در آذربایجان و کردستان تقویت می‌کردند و از فعالیت‌های حزب چپ‌گرای توده که در شهرهای مختلف قدرت و نفوذ بسیاری کسب کرده بود و ایران را به سمت جنبش‌های سوسیالیستی و پیروی مرام و مشی اتحاد شوروی سوق می‌داد، جانب‌داری می‌کردند.
نیروهای فرقه دموکرات در منطقه نفوذ خود همچنان در پیشروی بودند و هر جا را که از دست دولت مرکزی خارج می‌کردند، مسلح نموده، برای حملات بعدی آماده می‌ساختند. در آذرماه همان سال آمریکا و انگلیس طی یادداشت‌های جداگانه از شوروی خواستند که ایران را تخلیه، و حاکمیت ملی و تمامیت ارضی ایران را بر اساس پیمان‌های سیاسی منعقده تضمین کند. این کشاکش‌ها تا آذرماه ۱۳۲۵ که ارتش برای آزادساختن آذربایجان آماده شد و در عرصه بین‌المللی هم از تمامیت ارضی ایران حمایت به عمل آمد، به‌گونه آزاردهنده‌ای ادامه داشت. در ۱۵ آذر فرمان پیشروی ارتش به آذربایجان صادر گردید و در ۲۱ آذر آخرین مواضع فرقه دموکرات در تبریز پس گرفته شد و سران فرقه به خاک شوروی گریختند اما شوروی همچنان به حمایت گروه‌های سیاسی مشغول بود. ۴.
۳ - ترور نافرجام شاه محمدرضا پهلوی پس از استقرار حاکمیت دولت، به تدریج دامنه قدرت خود را بسط داد. در ۱۵ بهمن ۱۳۲۷ در دانشگاه تهران به جان او سوء قصد شد. او از این ماجرا جان سالم به دربرد، اما از فرصت بی‌درنگ استفاده شد و انحلال حزب توده را که نیرومندترین جریان چپ‌گرا را فوراً اعلام داشت و همه مراکز تجمع این حزب در تهران و شهرستان‌ها به اشغال نیروهای انتظامی درآمد و دستگیری و سرکوب سران و اعضای مؤثر این حزب آغاز گردید.
در بهمن ۱۳۲۸، مجلس سنا که تشکیل آن را شاه وسیله مناسبی برای بسط قدرت خود می‌دانست، نخستین دوره خود را آغاز کرد. نیمی از سناتورها منصوب شاه و از اشخاص مورد اعتماد او بودند. شاه در تداوم همین سیاستِ بسط قدرت و با تخطـی از اصول قانون اساسی ناظر به سلطنت (که شاه را ورای دولت، و از مسئولیت مبرا می‌دانست) سرلشکر حاجعلی رزم‌آرا را که نظامی برجسته، اما بلندپروازی بود، برای پیشبرد مقاصدش به نخست‌وزیری برگزید. نیروهای سیاسی موافق با اجرای همه اصول قانون اساسی، به همراه نیروهای ملی‌گرا که از مدتی پیش متوجه سیاست‌های توسعه‌طلبانه شاه، دربار و بخشی از دولتمردان و نظامیان با نفوذ شده بودند، به مشی همگرا روی آوردند و در شهریور ۱۳۲۸ هسته نخستین جبهه ملی ایران را تشکیل دادند، جبهه‌ای که بعداً به بزرگترین ائتلاف نیروهای سیاسی ملی‌گرا در تاریخ ایران وتا زمان خود تبدیل شد و رهبری آن را محمد مصدق به عهده گرفت. ۴.
۴ - نخست‌وزیری مصدق بحران سیاسی کشور که ریشه اصلی آن مطالبات قانونی مردم در زمینه استفاده عادلانه از عواید نفت، تقسیم عواید در میان همه قشرهای ملت و به ویژه قشرهای نیازمندتر، آزادی انتخابات که مناسب‌ترین وسیله برای محدود کردن قدرت فزون‌خواه سلطنت و خاندان‌های حکومتگر بود، و نیز مطالبات دیگری که در فضای جهانی پس از جنگ دوم به جنبش‌های آزادی‌خواه و عدالت طلب میدان می‌داد، بقای نظام سلطنتی را با تهدید جدی رو به رو ساخت. از آن‌جا که شاه وزارت جنگ را بنا به درخواست مصدق به او نداد، مصدق استعفا کرد.
اما با تظاهرات مردم در ۳۰ تیر که خواستار بازگشت مصدق بودند، شاه به ناگزیر و پس از شکست انواع ترفندهای دربار و محافل سیاسی وابسته آن، در اردیبهشت۱۳۳۰ با نخست‌وزیری محمد مصدق موافقت کرد و او و عدۀ زیادی از امرای ارتش را باز نشسته نمود. در هشتم و نهم همان ماه قوانین مربوط به ملی‌شدن صنعت نفت ایران از تصویب دو مجلس شورا و سنا گذشت و کوشش‌های حکومت ملی‌گرای مصدق برای دفاع از احقاق حقوق ملت در خصوص نفت، اصلاح امور دولت، آزادی بیان، مطبوعات و انتشارات، آزادی فعالیت احزاب و گروه‌های سیاسی، اجرای همه اصول قانون اساسی ایران و محدودشدن قدرت سلطنت در محدوده مقرر اصول این قانون و فعالیت‌های اصلاح طلبانه دیگر، آغاز شد. سپس روابط سیاسی با انگلستان را قطع کرد و همین امر باعث شد تا انگلستان و آمریکا درصدد ساقط کردن دولت وی برآیند. ۴.
۵ - کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ حکومت مصدق از همان آغاز کار با انواع دسیسه‌های داخلی و خارجی روبه‌رو گردید. همه گروه‌های قدرت که منافعشان به خطر افتاده بود، همراه شدند و با حمایت شاه و دربار و پشتیبانی سیاسی، تبلیغاتی، مالی، تدارکاتی، اطلاعاتی و حتی نظامی انگلستان و آمریکا، و پس از چند تلاش ناموفق، سرانجام در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، در حالی که چند روز پیش از آن شاه و همسرش از بیم جان از کشور گریخته بودند، با کودتای نظامی، هجوم سازمان داده شده او‌باش متشکل به منزل نخست وزیر، مراکز جبهه ملی، دفاتر مطبوعات آزادی‌خواه و نهادهای دولتی، حکومت ملی‌گرا، ضداستعماری، غیروابسته و استقلال‌طلب مصدق را ساقط کردند.
این رویداد که سرآغاز استقرار سلطنت مطلقه و حکومت لگام گسیخته نظامیان قدرت‌طلب، اما فاسد و دولتمردان سخت وابسته به شاه، دربار و دولت‌های بیگانه بود، از رویدادهای ناگوار سیاسی در تاریخ ایران است. پس از استقرار حکومت کودتا، دستگیری و سرکوب همه نیروهای ملی، آزادی‌خواه، استقلال طلب و مخالف حکومتِ خلاف قانون آغاز شد. در شهریور ۱۳۳۴ بعد از این‌که حسین علاء (نخست‌وزیر وقت) مورد حمله فدائیان قرار گرفت، شاه فرمان دستگیری و مجازات فدائیان را صادر کرد و در ۲۷ شهریور فدائیان از جمله نواب صفوی ، خلیل طهماسبی، مظفر ذوالقدر و سیدمحمد واحدی تیرباران شدند.
این مشی، اگر چه تا پایان حکومت محمدرضا پهلوی چندبار دستخوش تغییر و تشدید و تخفیف شد، اما همچنان ادامه یافت. نبودن آزادی بیان و قانونی نبودن ابراز عقاید سیاسی و فعالیت آزادانه سیاسی، و وابستگی به سیاست‌های غرب، ویژگی ثابت حکومت پهلوی دوم از کودتا به بعد شد. ۴.
۶ - پیمان بغداد از ۱۳۳۲ش به بعد، حکومت‌هایی که بر سر کار آمدند، سیاست نزدیک شدن به کشورهای غربی را در پیش گرفتند. در مهر ۱۳۳۴ ایران به پیمان دفاعی خاورمیانه (نیز معروف به پیمان بغداد) پیوست که چارچوب همکاری نظامی چند کشور خاورمیانه‌ای را با انگلستان و نیز آمریکا تعیین می‌کرد. در حکومت حدود سه و نیم ساله او، پایه‌های نظام سلطنت مطلقه و استبدادی و وابستگی هر چه بیش‌تر سیاسی ـ اقتصادی ایران به غرب گذاشته شد. اقبال ناگزیر به استعفا شد.
جعفر شریف‌امامی بر سر کار آمد، اما بحران‌های داخلی به عمر کمتر از دو مـاه حکومت او پایان داد. مسائلی از قبیل به رسمیت شناختن اسرائیل توسط شاه در سال ۱۳۳۶، تقلب در انتخابات دورۀ بیستم ۱۳۳۹، عدم رضایت دانشجویان دانشگاه از مسائل جاری سیاسی و رویۀ شاه در کلیه شئون مملکت، باعث راه‌اندازی تظاهرات شدید علیه شاه شد. مقام نخست‌وزیری به علی امینی ، (سیاست‌مداری که چندان خوشایند شاه نبود) جناح دموکرات‌های حاکم بر آمریکا و به منظور اصلاحاتی در ساختارهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران، در اردیبهشت ۱۳۴۰ بر سر کار آمد.
آمریکا به شاه تکلیف کرد که حق دخالت در امور مملکت را ندارد. امینی اوضاع آشفته کشور را ناشی از فساد دانست و برای مبارزه با آن اقدام نمود، در تحلیل آمریکایی‌ها، نظام ناتوان ایران که دربار فاسد و مناسبات ناسالم حکومتی در قلب آن جای داشت، نمی‌توانست در برابر پیشروی خطر کمونیسم مقاومت کند و ایران حلقه‌ای از زنجیره‌ای بود که باید اصلاحات در آن به اجرا درمی‌آمد. با این حال، امینی بر اثر چند مانع، و از جمله کارشکنی‌های شاه و اطرافیان، نتوانست اصلاحات را به اجرا گذارد.
جبهه ملی ایران در دوره حکومت امینی برای بار دوم در صحنه سیاسی ظاهر شد و از راه تظاهرات، تجمع‌ها و اشکال دیگر فعالیت سیاسی، شعارهای خود را پی گرفت. اما شاه که مسلوب‌الاختیار بود طی سفری به آمریکا عدم موفقیت امینی را اعلام کرد و درخواست نمود که مجدداً تمامی اختیارات به او واگذار شود و قول داد که نظریات کاخ سفید را به نحو مطلوب انجام دهد. بعد از جلب توجه آمریکا به ایران بازگشت و امینی را برکنار و امیر اسدالله علم را جایگزین کرد. جبهه ملی ایران هم بار دیگر سرکوب شد و با سقوط کابینه امینی، جبهه هم از فعالیت بازایستاد. ۴.
۸ - نخست‌وزیری علم امیر اسدالله علم، یکی دیگر از مهره‌های مطیع و معتمد شاه بر سر کار آمد و تا اسفند ۱۳۴۲ بر مسند نخست‌وزیری بود. او مشی تثبیت سلطنت مطلقه و استبدادی را ادامه داد. در شهریور ۱۳۴۱ش هیئت وزیران علم، لایحه جدید انجمن‌های ایالتی و ولایتی را تصویب کرد و به زنان حق انتخاب رای داد. در آن لایحه قید اسلام از شرایط انتخابات حذف و به جای سوگند به قرآن ، سوگند به کتاب‌های آسمانی قید شده بود که این تصویب‌نامه به شدت مورد اعتراض علما و روحانیون قرار گرفت و شاه و علم مجبور به لغو آن شدند.
اما مدرسه مورد حمله مامورین امنیتی قرار گرفت و تعدادی کشته و زخمی شدند. در بامداد ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش امام دستگیر شد. قیام ۱۵خرداد (که با کشتارهای گسترده در ته [[]] ران، قم و چند شهر دیگر سرکوب شد) مهم‌ترین رویداد اعتراضی وسیاسی در حکومت علم است. اما با روی کار آمدن حسنعلی منصور در اسفند ۱۳۴۲ ایشان آزاد شدند. بعد از تصویب لایحۀ مصونیت مستشاران آمریکایی، امام نطق کوبنده‌ای علیه شاه و آمریکا و اسرائیل ایراد نمود که در نتیجه آن در ۱۳ آبان ۱۳۴۳ بازداشت و به ترکیه ، تبعید شدند. اصلاحات که اداره آن را شاه به دست امینی نداد و از دوره حکومت علم خود به دست گرفت، در حکومت‌های بعدی به میل و نظر خود شاه و با سرعت و کیفیتی که خود وی تعیین می‌کرد، ادامه یافت. ۴.
۹ - منصور و هویدا و آموزگار شاه با کنار گذاردن سیاست‌مداران قدیمی و روی کار آوردن سیاست‌پیشگان جوان، کم‌تجربه و نیز فرمان‌بردارتر، مشی سلطنت مطلقه استبدادی را از آغاز حکومت حسنعلی منصور علنی‌تر به اجرا گذارد. ۴.۹.
۱ - حزب رستاخیز شاه در سال ۱۳۴۸ فرح پهلوی را نایب‌السلطنه قرار داد و در سال ۱۳۵۳ تشکیل حزب رستاخیز را به دبیرکلی امیرعباس هویدا اعلام کرد و مردم مجبور به عضویت در آن حزب شدند، همین امر نارضایتی مردم را افزون‌تر ساخت و آن‌ها به مخالفت‌های خود علیه رژیم پهلوی ادامه دادند. ۴.۹.
۲ - جمعه سیاه بزرگترین تظاهرات علیه رژیم شاه در روز ۲۹ بهمن سال ۱۳۵۶ در تبریز رخ داد و در پی آن مردم اصفهان تظاهرات کردند و در روز ۱۷ شهریور حکومت نظامی اعلام شد، اما مردم در میدان ژاله اجتماع کرده و مورد حلمه ماموران قرار گرفتند، که تعداد زیادی کشته شدند. این روز در تاریخ انقلاب ایران به جمعه سیاه معروف شد. هویدا در مرداد ۱۳۵۶، زمانی که ورود کشور به ورطه بحران سیاسی آغاز شد، ناگزیر به استعفا گردید. دوره طولانی مدت حکومت هویدا اگر چه تا چند سال با آرامش ظاهری همراه بود، اما نطفه بحران‌های بعدی را در خود پرورش می‌داد.
فشار و اختناق سیاسی که افزایش شدت آن با فزونی سیطره سلطنت مطلقه و استبدادی همراه بود، از ویژگی‌های حکومت فرمانبردارانه هویدا‌ست. مبارزات مسلحانه و آغاز جنگ‌های چریکی بر ضد حکومت در این دوره پدید آمد. جمشید آموزگار از مرداد ۱۳۵۶ تا شهریور ۱۳۵۷، در یکی از بحرانی‌ترین دوره‌های تاریخ سیاسی ایران که به سیاست‌مداری برجسته، کاردان و با شبکه گسترده روابط با همه گروه‌ها و جریان‌ها نیازمند بود، با تنش حکومت کرد. نا‌آرامی‌ها و درگیری‌ها در دوره حکومت او که به لحاظ تغییر مشی در حکومت آمریکا، دوره فضای بازسیاسی خوانده می‌شد، وسعت گرفت.
او خسته و ناتوان و شکست‌خورده از صحنه خارج شد و مدتی بعد هم از ایران رفت. غلامرضا از‌هاری (آبان ـ دی) و شاپور بختیار (دی ـ بهمن) برسر کار آمدند که هیچ‌کدام نتوانستند از شدت بحران زوال و سقوط سلطنت پهلوی و رژیم شاهنشاهی بکاهند.
منبع: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه بزرگ اسلامی، حاجعلی رزم‌آرا · ج۱۷، ص۶۴۴۵، جبهه ملی ایران · مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه بزرگ اسلامی، محمد مصدق
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.