سکولاریسم (کلام جدید): ملاحظه

در پایان به ارائه چند نکته مهم می‌پردازیم: ۸. ۱ - نکته اول در یک ارزیابی کلّی می‌توان گفت، در زمینه و شرایطی که برخی دست نوشته‌های بشری در کتاب مقدّس نفوذ کرده بود، ضمن همجوشی با پاره‌ای تفکّرات یونانی، در دستگاهی فاسد و خشن تحت عنوان کلیسا به مثابه نهاد دین حضور رسانده بود و سالیان درازی حقّ ‌اندیشه و نقد را از همگان ستانده بود، ایده‌ای رویید تا با بسیاری از این باورهای گزاف و دست‌اندازی‌ها و تجاوزهای ظالمانه بستیزد؛ و عرصه را بر آن کاملاً تنگ کند. این ایده همان سکولاریسم است؛ که _ همچنان که گذشت _ متناسب با هر دوره به گونه‌ای و در صورتی خاص رخ نموده است. ۸. ۲ - نکته دوم دین اسلام و نهادهای دینی آن شرایط متفاوتی با مسیحیّت داشته و دارند: تفسیری که آموزه‌های اسلامی از دنیا ارائه می‌دهند نه در مقابل دین است و نه منافی آخرت ؛ بلکه دنیا در واقع مکمّل، مقدّمه و مزرعه آخرت تلقّی می‌شود؛ و آبادانی و بهره گرفتن از آن در جهت کمالات فردی و اجتماعی حقّی محسوب می‌شود که تکلیف نیز از آن پشتیبانی می‌کند. دنیای مذموم، دلبستگی‌های کودکانه نسبت به دنیاست؛ که سرچشمه شقاوت ، بخل و حسد و گناه است، امّا تدبیر امر معاش و سیاست گذاردن برای بهره‌مندی عادلانه از مواهب دنیوی جزو سیره عملی پیشوایان اسلام (علیهم‌السّلام) است. به بیان دیگر اسلام دارای دو رکن است: نخست اعتقاد به خداوند یکتا و به پیامبران الهی و آن چه برایشان نازل شده؛ و دیگر احکام عملی که برای چگونه زیستن و نحوه ارتباط و بهره وری انسان‌ها از مواهب خداوند تدوین یافته است. این احکام متشکّل از گزاره‌های اخلاقی، حقوقی و تکلیفی است که همه ساحت‌های سیاسی و اجتماعی را نیز در بر می‌گیرد. بنابراین قیاس این دین که متنِ کتابش از هر گونه تحریفی مصون مانده، و در بسیاری مسایل احکام گوناگون سیاسی و حکومتی را بیان داشته اساساً با دین مسیحیّت مع‌الفارق و بی‌ربط است. اسلام برای تدبیر سیمای کلان امور این جهانی قائل به دو نهاد نیست؛ و امر حکومت را نیز ابتداءً فقط از آن خدا و از ویژگی‌های او می‌شمارد. این دین، دنیا را روی دیگر سکّه آخرت می‌بیند. آیات و روایات بسیاری در مقوله اقتصاد، سیاست و حکومت وجود دارد که نشان دهنده اهتمام اسلام به امور دنیوی مسلمانان است؛ امام باقر (علیه‌السّلام) می‌فرمایند: «کسی که برای نیاز شدن از مردم و ایجاد گشایش بر خانواده و محبّت ورزی به همسایه در صدد کسب روزی باشد خدای را در حالی ملاقات می‌کند که چهره اش ماه‌گون خواهد بود». ۸.۲. ۱ - روایت امام رضا امام رضا (علیه‌السّلام) می‌فرمایند: « امامت ، جانشینیِ خدا و انبیاست؛ امام زمامدار دین است و پیوند دهنده ایشان است؛ اوست که دنیای مردم را آباد می‌کند». در فقه اسلامی، برای حیات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی نیز صریحاً احکام، حقوق و تکالیفی تشریع شده که چهارچوب این عرصه‌ها را مشخص می‌نماید. و این مقولات ابزاری کسب کمالات و تقرب به پروردگار و وسیله‌ای برای آبادانی آخرت محسوب شده است. در واقع گستردگی دستورات اسلامی در تمام شؤون بشری نه به تفکیک حوزه دین از سیاست مجالی می‌دهد، و نه _ مانند دین کلیسایی _ هر گونه قرائت دنیا گرایانه و مادّیت محور را تجویز می‌کند. احکامی که در باب خمس ، زکات ، انفال ، نحوه فعّالیّت‌های اقتصادی، رابطه با اهل کتاب ، جهاد و حراست از مسلمانان ، احکام کیفری و قضایی، حدود ، دیات ، آشکارا دیده می‌شود، و نیز توصیه‌هایی که در متن آموزش‌های اسلام مبنی بر دعوتِ مؤمنان به محاسبه، برنامه ریزی، نظم از اعمال مدیریّت صحیح، توجّه به عقلانیّت و رشد و توسعه اقتصادی توام با تقوا و تزکیه روحانی، وجود دارد. همه گویای این است که اسلام دین دنیا و آخرت و سیاست و زندگی و سلوک به سوی خداست. بدین ترتیب از اساس می‌توان تعبیر «مسلمان سکولار» را تعبیری تناقض‌آمیز خواند. ۸. ۳ - نکته سوم متفکّران فراوانی به اجتماعی بودن دین اسلام و قیاس ناپذیریِ آن با سرنوشت مسیحیّت تصریح کرده‌اند. جلال آل احمد در این باب می‌گوید: «دلیل دیگر آن لامذهبی‌ها این بود که مسیحیّت برای اداره امور معاش مردم راهی نداشت،. . . امّا اسلام و بویژه تشیّع. . . در همه آنها فراوان قانون گذارده است». اقبال لاهوری می‌گوید: «چنین چیزی (رویکرد سکولار) در اسلام روی نخواهد داد، چه اسلام از همان آغاز ، دین اجتماعی و کشوری بوده است». وی جدایی دین از دنیا را القای استعمار می‌داند که توسّط روشنفکرانِ درداخل تکرار می‌شود. بسیاری از متفکّران دیگر، نظیر پروفسور گارون، حامد الگار، عبدالعزیز ساشادینا، محمّد نقیب عطاس و. . . نیز به قابل قیاس نبودن اسلام و مسیحیّت در این جهت تذکّر داده است. همچنین جامعه شناسان برجسته‌ای در غربِ معاصر، همچون تلکوت پارسونز، رابرت بلا، میلتون ینگر، اشتارک، بینبرگ و دیوید مارتین نیز بر این نکته تاکید دارند که سکولاریزاسیون، پدیده‌ای عام و فراگیر و جهان شمول نیست و نباید آن را امری اجتناب ناپذیر دانست. ۸. ۴ - نکته چهارم البتّه داستان اسلام و تعالیم آن و داستان سرنوشت ممالک اسلامی، دو ماجرای متفاوت است. متاسّفانه در بسیاری سرزمین‌های اسلامی به دلیل ناآشنایی با تعالیم دین، و از روی بی هویّتی و غرب زدگی، حکومت‌های کم و بیش سکولار پی‌ریزی شده‌اند. از جمله، در سال‌های ۱۸۶۱ در ترکیه ، مدارس دینی تعطیل و قوانین فقه اسلامی مهجور افتاد، و به جای آن قوانین غربی جایگزین شد. به سال ۱۹۲۲ طی رساله‌ای (الخلافه و سلطه الامه) ‌اندیشه سکولار تئوریزه شد و مجلس ملّی آن کشور آن را منتشر نمود. در ایران نیز افرادی چون رستم الحکما و آخوندزاده قائل به تفکیک حکومت و سیاست از دین بودند. در نیم سده گذشته نیز در مشروعیّت حکومت دینی تشکیکات فراوانی صورت گرفت. این تفکّر وارداتی پس از پیروزی انقلاب اسلامی به سال ۵۷ دوباره جان گرفت و به شدّت ترویج شد. ۸. ۵ - نکته پنجم علاوه بر قیاس ناپذیری اسلام و مسیحیت در بسیاری از جهات، و گذشته از این که سکولاریسم بیش از آن که مستند به دلیل باشد، علل و عوامل اجتماعی در بروز آن نقش آفریده است، با این همه، ادلّه‌ای که سکولاریست‌ها _ امروزه _ برای شمول ‌اندیشه خود اقامه می‌کنند، حتّی از زاویه نگاه برون دینی نیز دچار مشکلات است. اساساً سکولاریسم نظریه‌ای است که به لحاظ علمی تنقیح کافی در آن صورت نگرفته است و مبانی و اصولی _ چون عقل بسندگی و علم گرایی و فرد گرایی _ که این نظریّه بر آنها استوار است در دوران جدید سخت دچار چالش و تردید و بحران است. یاس و نومیدی از علم گرایی و خرد انسانی، و حتّی گریز از آن و انکار عقیده به «پیشرفت» (Progress) در دوران جدید حاکی از همین واقعیّت است. با چنین اوصافی نمی‌توان با تعمیم بخشی نظریّه سکولاریسم و عقلانیّت آن جریان سکولاریزاسیون را در همه جوامع، امری محتوم و اجتناب ناپذیر و به مثابه یک جبر تاریخ پنداشت؛ و آن را به عنوان یک نسخه بی بدیل و علاج بخش همواره توصیه کرد. ۸. ۶ - نکته ششم پیش از این نیز گذشت که استقبال شدید جوامعِ اروپایی از نظریه سکولاریسم و رواج بهت انگیز آن، و حاشیه نشین شدن و بلکه در بند شدن دین، بیش از آن که مستند به دلیل و ‌اندیشه باشد، متّکی به علّت و انگیزه و برخاسته از عملکردهایی بود، که ماجرای آن گذشت؛ اینک این تجربه تاریخی و این هشدارباش بزرگ می‌تواند و باید برای مروّجان دین و مذهب و نیز برای کارگزارانِ هر حکومت دینی همواره نصبُ العین قرار گیرد و به کار آید.