شرایط راوی: آداب نقل حدیث

برای نقل کردن حدیث هم آدابی وجود دارد که باید آنها را رعایت کرد. ۲. ۱ - الفاظ حاکی از جزم بزرگان و علمایی مثل نووی در شرح صحیح مسلم فرموده‌اند: هنگامی که محدث ، عالم به صحت حدیث است، شایسته است به الفاظی که حاکی از جزم به مضمون حدیث است (مانند: قال رسول الله، فعل، امر، نهی) تعبیر نماید، ولی اگر چنین اطمینانی ندارد، می‌بایست به الفاظی که مشعر به جزم و یقین است، تادیه نکند؛ زیرا در بسیاری موارد هنگام نقل حدیث صحیح ، روی استعمال می‌کنند؛ چنانکه در حدیث ضعیف قال می‌آورند.) . ۲. ۲ - وظیفه محدث در الفاظ مشتبه چنانکه لفظی بر محدث مشتبه باشد، می‌بایست پس از نقل آن کلمه ظ که علامت ظاهرا است یا نحو هذا بیاورد تا مفهم تشکیک در قرائت صحیح آن لفظ باشد. ولی در زمان ما که علایم اختصار اروپایی متداول شده می‌توان لفظ مزبور را در بین الهلالین (پرانتز) آورد، خاصه که قبل و بعد پرانتز، نقطه گذاری شود؛ ۲. ۵ - وجود فاصله بین دو حدیث فاصله گذاشتن بین دو حدیث، گرچه بهتر هست که هر حدیث، از آغاز سطر شروع شود. ۲. ۷ - ادای الفاظ به صورت صحیح ادا نمودن الفاظ حدیث به وجه صحیح و غلط نخواندن (مذهب مشهور حتی نسبت به غلط‌های مسموع از راوی (نسبت به متن حدیث) این است که می‌بایست آن را به وجه صحیح تادیه کرد؛ زیرا پیغمبر و امامان (مسلما) غلط ادا ننموده‌اند و این غلط از ناحیه تبدیل الفاظ اصل حدیث است که به توسط روات عملی شده، گرچه شایسته است که محدث، ابتدا عین الفاظ راوی را (گر چه ملحون و غلط باشد) بیاورد، آنگاه خود توضیح دهد که صحیح آن، چنین است.) و ترتیل و شمرده شمرده خواندن. ۲. ۸ - پرسیدن اشتباهات پرسیدن اشتباهات و مواردی که احتمال اشتباه آن را می‌دهد و تصحیح نکردن حدیث به سلیقه شخصی. حضرت صادق (علیه‌السّلام) فرمود: انما یهلک الناس لانهم لا یسالون؛ همانا مردم به واسطه نپرسیدن هلاک می‌گردند. ۲. ۹ - حسن انتخاب حدیث حسن انتخاب حدیث و رعایت بلاغت کلام (که مطابق مقتضی حال مخاطبین و مجلس القای حدیث، نقل روایت کند). بخاری در صحیح خود بابی برای این موضوع باز کرده: باب من خص بالعلم اقواما دون قوم، کراهیه ان لا یفهموا؛ باب تخصیص شخصی به علم آموزی از قومی غیر از قوم دیگر به خاطر ترس از نفهمیدن آن قوم. آنگاه نقل کرده که امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام) فرمود: حدثوا الناس بما یعرفون، اتحبون ان یکذب الله و رسوله؟، برای مردم احادیثی را که می‌توانند بفهمند نقل کنید (وگرنه) آیا مایلید که خدا و رسول تکذیب شوند؟ سپس از معاذ نقل کرده که روزی پیغمبر به وی فرمود: ما من احد یشهد ان لا اله الا الله و ان محمدا رسول الله الا حرمه الله علی النار یعنی: هیچ کس از قایلین به وحدانیت خداوند و رسالت پیغمبر در آتش نمی‌روند؛ کسی نیست که شهادت دهد که نیست خدایی جز الله و اینکه شهادت دهد به اینکه محمد رسول خدا است مگر آنکه خداوند او را بر آتش حرام کند. معاذ عرض کرد: یا رسول الله! اجازه می‌فرمایید این حدیث را برای مردم نقل کنم؟ فرمود: اذا یتکلوا؛ در این هنگام به همین اکتفا می‌کنند (و اعمال دیگر را انجام نمی‌دهند). در قرآن کریم ، آیاتی برای ترغیب آمده تا نیکان را انگیزه کاریهای شایسته گردد؛ چرا که پاداش اخروی که خدای تعالی برای شایستگان وعده فرموده، مایه امید آنان باشد، نه چنانکه گمان می‌رود، موجب روا دانستن محرمات به امید عفو الهی گردد. آنگاه اضافه می‌کند که: حدیث پیغمبر نیز مانند قرآن و به همین منظور (ترغیب و ترهیب) وارد شده، متاسفانه جمعی نفهمیده در نقل احادیث وارده در ترغیب، افراط می‌کنند و این باعث روا شمردن محرمات نزد آنان شده است. از همین باب است احادیثی که در فضایل روزه‌های مستحبی و فضایل ماهها و ایام و ثواب تلاوت بعض سور و آیات، ذکر گردیده که مقداری از آنها (اگر نگوییم اکثر آنها) از مجعولاتی است که برای اباحه ی محرمات، وضع شده است. ما در سابق، ضمن احادیث من بلغ اشاره کردیم که عده‌ای به استناد احادیث مزبور، هر روایت ضعیفی را که مفید موضوع مندوب و مستحبی باشد! مورد عمل قرار داده‌اند و روی همین اصل، ادعیه و اذکار و زیارات کثیری با ثواب‌های بی شمار و مبالغه آمیز (مثلا بخشایش گناهان گذشته و آینده خواننده، ثواب صد هزار حج و عمره ، اجر شهید در راه خدا ، در یک درجه بودن با انبیا و اولیا در بهشت ) برای اعمال بسیار آسان و بی مؤونه‌ای ذکر کرده‌اند که حتی با تجویز مبالغه و مجاز هم نمی‌توان صدور آن را به پیغمبر و ائمه نسبت داد. گر چه در مقابل این استبعاد، به فضل بی منتهای الهی (که جنت به بهانه می‌دهند) استناد شده، ولی غافل از اینکه عالم آفرینش ، بازیچه و عبث نیست: «و ما خلقنا السماوات و الارض و ما بینهما لاعبین ؛ و ما آسمان‌ها و زمین و مابین آن دو را بیهوده خلق نکرده ایم. » و خدای تعالی دستگاه خلقت را عالم اسباب قرار داده و در اسباب، حسابی است که نمی‌شود ثواب صد هزار حج و عمره را با خواندن وردی در بستر خواب، مساوی شمرد. ذکر شده که رعایت آن شایسته است. ۲. ۱۱ - رعایت چند نکته دیگر نکاتی که رعایت آنها لازم به نظر می‌رسد: آنچه اهم از اینهاست و یاد نشده، عبارت است از ۱ـ رعایت علائم اختصار (متداول) از قبیل علامت استفهام (؟)، فاصله (،)، تمامی جمله (.) ، تعجب (! ) افتادگی یا ناتمامی جمله (....) . ۲ـ نوشتن توضیحات در پرانتز (شایسته است آیات قرآن را نیز در پرانتز آورد). ۳ـ آوردن نام کتاب و تعیین صفحه و چاپ آن، یا شخصی که از وی حدیث را استماع کرده. ۴ـ تاریخ و خصوصیات نسخه خطی که از آن نقل حدیث کرده و محل نگهداری نسخه یا عکس آن. (رعایت این قسمتها در کتابت حدیث ، لازم است). ۵ـ اعراب‌گذاری اعلام، کلمات مشابه که معنای آن به واسطه ی اعراب عوض می‌شود، و نیز اعراب گذاری جمله‌های عربی (به خصوص اگر قرآن و متن حدیث است). ۷ـ اسناد احادیث به حروفی کوچکتر از حروف متن ثبت شود (این قسمت در چاپ احادیث مراعات شود). ۸ـ در مواردی که قرائت متن، برای نویسنده مورد تردید و مشکوک باشد، پس از کلمه مشتبه در پرانتز، لفظ کذا نوشته شود. نیز در مواردی که به نظر محدث، کلمه در کتابی که از آن نقل کرده اشتباه است، صحیح آن را نوشته و در پرانتز (ظ) که علامت ظاهرا می‌باشد، بیاورد. منبع: دخان/سوره۴۴، آیه۳۸ · اصول کافی، ج۱، ص۳۶-۵۱، چاپ آخوندی · قاسمی، جمال الدین، کتاب قواعد التحدیث ص۲۳۶ · خطیبب بغدادی، کفایه، ص۲۳۷