شرایط صحت شرط — دارای منفعت عقلایی باشد

شرط هنگامی صحیح و لازم الوفاست که شرایط زیر در آن وجود داشته باشد: 1. غیر مقدور نباشد. هرگاه عمل به مفاد شرط ضمن عقد برای مشروط علیه - هر چند با واسطه - مقدور نباشد، آن شرط باطل است؟ مثل آنکه شرط شود یکی از متعاملین بالمباشره کتابی در فیزیک تألیف کرده به دیگری اهدا کند و مشروط علیه ا. این توجیه را شیخ انصاری از علامه حلی در تذکره نقل کرده است (ر. ک: مکاسب، ص ۲۳۴). فقط سواد خواندن و نوشتن داشته باشد. علت فساد این شرط آن است که اشتراط آن لغو و باطل است؛ زیرا مقصود از شرط فعل الزام مشروط علیه به انجام دادن مشروط به است، در حالی که مفاد شرط مزبور قابل الزام نیست و شرع و قانون نیز نمی تواند آن را الزام کند. البته در همین مثال، چنانچه مباشرت مشروط علیه در انجام دادن مفاد شرط قید نشده باشد، شرط صحیح است. ذکر این نکته لازم است. که برای صحت شرط وثوق و اطمینان به قدرت کافی است و وجود قدرت واقعی در عمل به شرط لازم نیست به این علت در فرض کشف خلاف، عقد صحیح است و برای مشروط له خیار فسخ ایجاد می شود. دارای منفعت عقلایی باشد. چنانچه شرط هیچ گونه منفعت عقلایی - حتی برای مشروط له - نداشته باشد، باطل است؛ مثل آنکه ضمن عقد شرط شود که مشروط علیه به مدت یک سال روزی یک سطل آب از چاه بکشد و مجدداً در چاه خالی کند. دلیل بطلان چنین شروطی آن است که التزام به این گونه امور لغو است و شرع آنها را قابل الزام نمی داند. مخالف کتاب و سنت نباشد. شرط خلاف کتاب و سنت و یا به اصطلاح شرط غیر مشروع نیز باطل است. البته این شرط خود بر سه قسم است: الف) شرط حرام مثل شرب خمر و یا قتل انسان محترم چنین شرطی باطل است؛ زیرا مفاد شرط هنگامی الزام آور است که شرع آن را واجب کند، در حالی که فعل حرام هیچ گاه به عنوان اولی واجب نمی شود؛ هر چند ممکن است به عنوان ثانوی واجب باشد؛ مثل شرب خمر برای حفظ نفس به هر حال عنوان شرط عمل حرام را متصف به عنوان ثانوی نمی کند و حرمت آن عمل مانع از نفوذ شرط خواهد شد. ب شرط مخالف احکام و قوانین الهی مثل آنکه در ضمن عقد بیع بر ی. ا. ط. به نحو شرط نتیجه شرط شود که زوجه او مطلقه باشد و یا شخص اجنبی وارث او شود. دلیل بطلان این گونه شروط اخبار صریحی است که به آنها اشاره شد، از قبیل شرط اللَّهِ أَسْبَقَ مِنْ شَرْطِکُمْ. ⚠ احتیاط: 1 واژهٔ ناخوانا با «...» جایگزین شد. ب شرط مخالف احکام و قوانین الهی مثل آنکه در ضمن عقد بیع بر ی. ا. ط. به نحو شرط نتیجه شرط شود که زوجه او مطلقه باشد و یا شخص اجنبی وارث او شود. دلیل بطلان این گونه شروط اخبار صریحی است که به آنها اشاره شد، از قبیل شرط اللَّهِ أَسْبَقَ مِنْ شَرْطِکُمْ. قاعده شروط ۷۲ ج) شرط محل حرام و یا ... حلال اگر در ضمن عقد شرط شود که عمل حرامی برای مشروط له حلال باشد و یا عمل حلالی برای او حرام باشد، شرط باطل تفاوت شروط اخیر با شروط دسته اول روشن است؛ زیرا به واسطه شروط دسته اول مشروط علیه متعهد به انجام دادن عمل حرام می شود؛ ولی مفاد شروط گروه سوم، تغییر حکم الهی احت؛ یعنی به موجب آن عملی که شرعاً از مخزمات و یا اعمال حلال است، تغییر می کند و مباح یا حرام می شود. ⚠ احتیاط: 1 واژهٔ ناخوانا با «...» جایگزین شد. قاعده شروط ۷۲ ج) شرط محل حرام و یا ... حلال اگر در ضمن عقد شرط شود که عمل حرامی برای مشروط له حلال باشد و یا عمل حلالی برای او حرام باشد، شرط باطل تفاوت شروط اخیر با شروط دسته اول روشن است؛ زیرا به واسطه شروط دسته اول مشروط علیه متعهد به انجام دادن عمل حرام می شود؛ ولی مفاد شروط گروه سوم، تغییر حکم الهی احت؛ یعنی به موجب آن عملی که شرعاً از مخزمات و یا اعمال حلال است، تغییر می کند و مباح یا حرام می شود. شروط گروه سوم با شروط دسته دوم نیز متفاوت است؛ زیرا چه بسا مفاد شرط در دسته دوم حرام و یا حلال نباشد و شارع در آن مورد فقط حکم وضعی داشته باشد؛ مثل احکام وراثت که از احکام وضعی است، نه تکلیفی به هر حال دلیل بطلان شروط دسته سوم روایات صریحی است که بر عدم نفوذ آنها دلالت دارد. ⚠ احتیاط: 1 واژهٔ ناخوانا با «...» جایگزین شد. شروط گروه سوم با شروط دسته دوم نیز متفاوت است؛ زیرا چه بسا مفاد شرط در دسته دوم حرام و یا حلال نباشد و شارع در آن مورد فقط حکم وضعی داشته باشد؛ مثل احکام وراثت که از احکام وضعی است، نه تکلیفی به هر حال دلیل بطلان شروط دسته سوم روایات صریحی است که بر عدم نفوذ آنها دلالت دارد. مجهول نباشد. در مورد شرطه ... از سوی فقها نظارهای مختلفی ارائه گردیده که به اختصار بیان می گردد به موجب نظریه وایج، شرط مجهول دو قسم است. قسم نخست شروطی هستند که جهل به آنها موجب جهل به عوضین می شود؛ مثل آنکه کسی خانه ای بخرد و ثمن معامله را مبلغ معینی قرار دهد و شرط کند که ثمن را هر وقت بخواهد تسلیم دارد، با آنکه بایع شرط کلی هر وقت به خواهد مبیع را تحویل بدهد. چنین شرطی موجب جهل به خوشتین می گردده چرا که مدت و زمان تحویل دارای ارزش عقلایی است و بدون شک مؤثر در ثمن خواهد بود للاجل قسط من الثمن). این دسته از شروط مجهول علاوه بر آنکه خود باطل اند، مبطل عقد نیز هستند.