شرایط صحت شرط (قواعد فقه): شروط صحت

شرط ضمن عقد هنگامی صحیح و لازم الوفاست که شرایط زیر در آن وجود داشته باشد: ۱. ۱ - مفاد مقدور هرگاه عمل به مفاد شرط ضمن عقد برای مشروط علیه ( هر چند با واسطه) مقدور نباشد، آن شرط باطل است؛ مثل آنکه شرط شود یکی از متعاملین بالمباشره کتابی در فیزیک تالیف کرده، به دیگری اهدا کند و مشروط علیه فقط سواد خواندن و نوشتن داشته باشد. علت فساد این شرط آن است که اشتراط آن لغو و باطل است؛ زیرا مقصود از شرط فعل، الزام مشروط علیه به انجام دادن مشروط به است، در حالی که مفاد شرط مزبور قابل الزام نیست و شرع و قانون نیز نمی‌تواند آن را الزام کند. البته در همین مثال، چنانچه مباشرت مشروط علیه در انجام دادن مفاد شرط قید نشده باشد، شرط صحیح است. ذکر این نکته لازم است که برای صحت شرط، وثوق و اطمینان به قدرت کافی است و وجود قدرت واقعی، در عمل به شرط لازم نیست. به این علت در فرض کشف خلاف، عقد صحیح است و برای مشروط له خیار فسخ ایجاد می‌شود. ۱. ۲ - منفعت عقلایی چنانچه شرط هیچ گونه منفعت عقلایی- حتی برای مشروط له- نداشته باشد، باطل است؛ مثل آنکه ضمن عقد شرط شود که مشروط علیه به مدت یک سال روزی یک سطل آب از چاه بکشد و مجددا در چاه خالی کند. دلیل بطلان چنین شروطی آن است که التزام به این گونه امور لغو است و شرع آنها را قابل الزام نمی‌داند. ۱. ۳ - موافقت کتاب و سنت مفاد شرط ضمن عقد نباید مخالف کتاب و سنت باشند، شرط خلاف کتاب و سنت در اصطلاح فقها « شرط غیر مشروع » نامیده میشود. ۱. ۴ - شرط معلوم مفاد شرط ضمن عقد نباید مجهول باشد. ۱. ۵ - موافق مقتضای عقد مفاد شرط ضمن عقد نباید خلاف مقتضای عقد باشد. ۱. ۶ - تنجز مفاد شرط ضمن عقد باید منجز باشند، به عقیده عده‌ای از فقها، شرط معلق باطل است؛ مثل آنکه در ضمن عقد بیع شرط شود که ی. ا. ط. در صورت آمدن زید از مسافرت ، لباسی برای دیگری بدوزد. دلیل بطلان شرط معلق آن است که شرط، جزئی از عوضین است و با فرض معلق بودن شرط، ثمن نیز معلق می‌شود. اما این استدلال مورد قبول اکثر فقها قرار نگرفته است و گفته‌اند تعلیق به عمل برگشت می‌کند؛ بدین معنی که در مثال فوق، مورد شرط و التزام یعنی دوختن لباس ، معلق است و آمدن زید قید عمل است. بنابراین، شرط مزبور انشای عقد را بر ثمن معین معلق نمی‌کند و به تعبیر دیگر در این مورد، منشا معلق است نه انشا. منبع: ج۶، ص۱۵ · منهاج الصالحین، ج۲، ص۴۲