شهادت (آیین دادرسی کیفری): شرایط استماع و تشریفات آن

برای استماع شهادت شهود قانون آیین دادرسی کیفری ، مقررات خاصی را وضع نموده ‌است. برخی از این مقررات مربوط به شهود م. ب. و بعضی دیگر به نحوه احضار و تشریفات استماع شهادت مربوط است، که هر دو به ترتیب مورد بررسی قرار می‌گیرند. به استناد ماده ۱۵۵ قانون آیین دادرسی کیفری و تبصره‌های این ماده، شهود باید دارای شرایط ذیل باشد: ۵. ۱ - شرایط استماع شهادت شهود، هنگامی مورد استماع قرار می‌گیرد، که شاهدین و مطلعین این شرایط را دارا باشند: • بلوغ ؛ • عقل ؛ • ایمان ؛ • طهارت مولد ؛ • عدالت ؛ • عدم وجود انتفاع شخصی برای شاهد یا رفع ضرر از وی؛ • عدم وجود دشمنی دنیوی بین شاهد و طرفین دعوا، مگر در صورتی که شهادت به نفع دیگری باشد؛ • عدم اشتغال به تکدی‌گری و ولگردی ؛ • نداشتن سابقه کیفری یا اشتهار به فساد مگر این‌که برای ادای شهادت توبه کند که در صورت احراز تغییر در اعمال او و اطمینان از صلاحیت و‌ عدالت وی شهادتش پذیرفته می‌شود. ۵.۱. ۱ - موضوعیت یا طریقیت لازم به ذکر است که شرایط ذکر شده در صورتی است که به شهادت شهود به عنوان دلیل شرعی استناد شود. در این موارد، در صورتی که شهود شرایط را دارا نباشند، به استناد ماده ۱۵۶ قانون آیین دادرسی کیفری اظهارات آن‌ها بدون یاد کردن سوگند برای اطلاع بیشتر استماع می‌شود. توضیح این‌که استناد به شهادت شهود از سوی دادگاه در دو صورت قابل تصور است. همچنین در رابطه با شرایط شهود باید میان این دو مورد تفکیک قایل شد: ۵.۱.۱. ۱ - موضوعیت داشتن شهادت در مواردی که به شهادت شهود به عنوان دلیل شرعی استناد می‌شود، قاضی دادگاه در حکم صادره، نه به علم حاصل از شهادت شهود بلکه به خود شهادت به عنوان دلیل شرعی استناد می‌کند. ۵.۱.۱. ۲ - طریقیت داشتن شهادت در این موارد شهادت شهود منجر به اقناع وجدان قاضی و علم او به بزهکاری یا برائت متهم می‌شود و قاضی در حکم صادره به علم خود استناد می‌کند نه به شهادت شهود. در این صورت قاضی می‌تواند حتی در مواردی که تعداد شهود به حد نصاب قانونی نرسیده باشد، یا شهود واجد شرایط ادای شهادت نباشند، بدون یاد کردن سوگند، اظهارات آن‌ها را برای مزید اطلاع استماع کند و در صورتی که مجموع این‌گونه قراین موجبات اقناع او را فراهم آورده باشد، می‌تواند به استناد آن علم به صدور حکم مبادرت ورزد. لازم به یادآوری است که در ماده ۱۲۹۰ قانون اصول محاکمات جزایی، میان شاهد و مطلع، تفکیک قایل شده بود و شرایط هرکدام را جداگانه بیان می‌کرد. ولی در قانون فعلی آیین دادرسی کیفری، شرایطی که در بالا بدان اشاره گردید، مربوط به شهود م. ب. و قانون در رابطه با شرایط مطلع مسکوت است. ۵. ۲ - تشریفات استماع تشریفات استماع شهادت شهود عبارتند است از: ۵.۲. ۱ - دستور دادگاه احضار شهود و شهادت دادن باید به دستور دادگاه باشد. (ماده ۱۵۵، تبصره ۲قانون آیین دادرسی کیفری) بنابراین قاضی تحقیق کلیه‌ اشخاصی را که اظهارات آنان به نظرش مفید باشد می‌تواند احضار کند. این اشخاص ممکن است به تشخیص خود قاضی یا به معرفی شاکی یا متهم و یا اعلام مقامات ذی‌ربط برابر قواعد و مقررات ناظر به احضار شهود برای انجام دادن تحقیقات و استماع اظهارات دعوت شوند. در برخی موارد تشریفات خاصی برای احضار شهود یا استماع شهادت در نظر گرفته شده یا قاضی تحقیق باید در برخی شرایط از احضار شهود خودداری کند: ۵.۲.۱. ۱ - احضار افراد نیروهای مسلح مطابق ماده ۱۵۰ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری «در صورتی که یکی از شهود تحقیق یا مطلعین از تابعین نیروهای مسلح باشد، باید حداقل ۲۴ ساعت پیش از تحقیق یا جلسه محاکمه از طریق فرمانده یا رئیس او دعوت شود. فرمانده و یا رئیس مربوط مکلف است پس از وصول دستور دادگاه، شخص احضار شده را در موقع مقرر اعزام نماید. ‌ ۵.۲.۱. ۲ - مراجعه قاضی تحقیق به محل اقامت شاهد در صورتی که شاهد یا مطلع بیمار بوده و نتواند در دادسرا حاضر شود شهود و مطلعین زیاد بوده و در یک محل مقیم باشند قاضی تحقیق خود به محل رفته و استماع شهادت کند. (قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری، ماده ۱۶۱) ‌ ۵.۲.۱. ۳ - عدم احضار افراد فاقد دلیل عدم احضار کسانی که دلایل کافی بر مجرمیت ایشان وجود ندارد از جمله تشریفات احضار شهود است. قاضی تحقیق باید از استماع کسانی که قراین و امارات کافی مبنی بر مجرمیت آنان به عنوان مباشر یا معاون جرم وجود ندارد امتناع کند زیرا متهم حقوقی دارد که شاهد فاقد آن است مثل حق استفاده از داشتن وکیل یا حق امتناع از ادای سوگند. همچنین مباشر یا معاون در صورتی که مطلبی خلاف واقع را بیان دارد به مجازات مقرر درباره شاهد کاذب محکوم نخواهد شد. همچنین مطابق ماده ۱۶۲ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری: «‌چنان‌چه مطلعین خارج از حوزه ماموریت قاضی و در حوزه دادگاه دیگر ساکن باشند قاضی به دادگاه محل سکونت آنان نیابت می‌دهد تا اظهارات مطلعین را صورت‌جلسه نموده، اوراق تحقیق را برای دادگاه ارسال کند.» ۵.۲. ۲ - جلب شهود شهود و مطلعین موظف هستند در موعد مقرر نزد قاضی تحقیق یا دادگاه حاضر شوند. در صورت عدم حضور مطابق ماده ۱۵۹ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری مقام قضایی مکلف است شاهد را دو مرتبه احضار کند و چنان‌چه شاهد باز هم بدون عذر موجه حضور نیابد به دستور دادگاه جلب خواهد شد. ۵.۲. ۳ - ضرر و زیان شهود ماده ۱۶۰ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری مقرر می‌دارد: در صورتی که شهود یا مطلعین برای حضور در دادگاه مدعی ضرر و زیانی از حیث شغل و کار خود شوند و یا درخواست هزینه‌ ایاب و ذهاب نمایند، دادگاه پس از تشخیص ورود ضرر، میزان آن را تعیین می‌نماید و متقاضی احضار، مکلف به تودیع آن در صندوق دادگستری م. ب....» منبع: آیین دادرسی کیفری، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۸۶، چ هشتم، ج دوم، ص۱۱۶ · آیین دادرسی کیفری، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۸۶، چ هشتم، ج دوم، ص۱۱۷ · آیین دادرسی کیفری، تهران، سمت، ۱۳۸۴، چ پنجم، ج دوم، ص۱۱۴ · آیین دادرسی کیفری، تهران، سمت، ۱۳۸۴، چ پنجم، ج دوم، ص۱۱۵ · آیین دادرسی کیفری، تهران، سمت، ۱۳۸۴، چ پنجم، ج دوم، ۱۱۴