صحابه در قرآن: صحابه از دیدگاه پیامبر و امامان

طبعا دیدگاه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و امامان در مورد صحابه، غیر از دیدگاه قرآن نیست، چرا که آنان مفسر قرآن‌اند و خود، قرآن ناطق . تجلیل‌های فراوانی کرده است، و از طرفی نگرانی خود را از «ارتداد اکثریت امت» بعد از خود و «افتراق امت» بارها و بارها ابراز نموده است. در یک کلمه، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نگران «ارتجاع امت» بود؛ همان که در قرآن نیز آمده است: «... افان مات او قتل انقلبتم علی اعقابکم ومن ینقلب علی عقبیه فلن یضر الله شیئا؛ آیا اگر او بمیرد یا کشته شود شما به عقب برمی گردید؟ سخن این است آیا اینان که بعد از پیامبر مرتد شدند و از آرمان بلند پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) با کنار زدن وصی حق ؛ علی (علیه‌السّلام) دورشدند گرچه ارتداد به معنای بازگشت به بت پرستی صریح، تحقق نیافت از اصحاب پیامبر محسوب نمی‌شدند. به گفته برخی از نویسندگان، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به هنگام وفات صد و چهارده هزار صحابی داشته است. سخن این است آیا «افتراق»، «ارتداد» بیرون از این جمع بود؟! بی تردید نه، پس چگونه می‌توان سیره و روش اینان را به عنوان یک منبع استنباط احکام خداوند در کنار کتاب خدا و سنت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) گذارد؟! پیامبری که به گواهی ده‌ها روایت دلی خون از این ارتداد داشت. گروهی از یارانم بر من وارد می‌شوند ولی از حوض کوثر منع می‌شوند، من به خداوند عرض می‌کنم که آنان یاران منند، خطاب می‌رسد تو نمی‌دانی آنان پس از تو چه بدعت‌هایی گذاردند؛ این سیمای ملکوتی خوبان اصحاب رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) است. باز علی (علیه‌السّلام) در هنگام تنهایی، سوگ مندانه از یاران خوب رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) یاد می‌کند که: «این اخوانی الذین رکبوا الطریق و مضوا علی الحق؟؛ کجایند برادران من آنان که راه را طی کرده و عمرشان را در مسیر حق گذراندند؟» «این عمار؟ این ذو الشهادتین؟ و این نظراوهم؛ کجاست عمار؟ کجاست ذوالشهادتین؟ از عمار یاد می‌کند، او که افتخار این را دارد که اولین خانواده شهید در اسلام منسوب به اویند: سمیه ، یاسر ، عبدالله ، مادر ، پدر ، برادر عمار از شهدای آغاز بعثت‌اند و او خود شهید سرفراز جنگ صفین است؛ لثام از چهره برداشت و گفت: بلی من خزیمه‌ام از پیامبر خدا شنیدم که فرمود: «با همه کسانی که با علی می‌جنگند بجنگ! آه بر برادرانم! به خدا سوگند از هنگام رحلت پیامبر تا هم اکنون از حق خویش محروم مانده‌ام و دیگران را به ناحق بر من مقدم داشته‌اند.» سخن این است آیا این جز گله از صحابه، چیز دیگری است، چه کسانی زمینه ساز این همه مظلومیت شدند؟ چه کسانی سبب شدند که علی (علیه‌السّلام) از حق مسلم خود محروم شود؟ و خلاصه چه کسانی علی (علیه‌السّلام) را تنهای تنها گذاشتند تا آن جا که خود دردمندانه می‌گوید: «فنظرت فاذا لیس لی معین الا اهل بیتی فضننت بهم عن الموت...؛ خداوندا، درود فرست بر اصحاب پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) آنان که حق صحبت و همنشینی با پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را ادا کردند و در یاری او نیک کوشیدند و او را مدد کردند و به سوی او شتافتند و به دعوت او پیشی گرفتند و چون براهین نبوت خ. ر. ب. آنان رساند، پذیرفتند.» «و فارقوا الازواج والاولاد فی اظهار کلمته و قاتلوا الابا والابنا فی تثبیت نبوته و انتصروا به؛ و از زن و فرزند جدا گشتند تا سخن او آشکار گشت و برای استوار کردن دین او با پدر و پسر جنگیدند و به برکت پیامبر پیروز شدند.» «و من کانوا منطوین علی محبته یرجون تجارة لن تبور فی مودته؛ و آنان که دوستی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را در دل داشتند و تنها از این کار بهره اخروی و تجارت فاسد نشدنی را مد نظر داشتند.» «والذین هجرتهم العشائر اذا تعلقوا بعروته و انتفت منهم القرابات اذ سکنوا فی ظل قرابته؛ آنان که به جرم ایمانشان به پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) خویشاوندانشان از آنها بیگانه گشتند و به خاطر نزدیکی با پیامبر، نزدیکان از آنها دور شدند.» «فلاتنس لهم اللهم ما ترکوا لک و فیک و ارضهم من رضوانک و بما حاشوا الخلق علیک و کانوا مع رسولک دعاة لک الیک؛ پس خداوندا، آنچه را که برای تو و در راه تو رها کردند از عنایت دور مدار، به خشنودی خود آنها را شاد کن که مردم را بر پرستش تو متفق ساختند و با پیامبرت مردم را به سوی تو خواندند....» منبع: المیزان، ج۳، ص۳۷۹ -۳۸۰ · آل عمران/سوره۳، آیه۱۴۴ · فتح الباری، ج۷، ص۴ · جامع الاصول، ج۱۱، ص۱۲۰ · صحیح بخاری، ج۸، ص۱۲۰ · امام علی علیه السلام، نهج البلاغه، خطبه ۱۲۲ · امام علی علیه السلام، نهج البلاغه، خطبه ۹۷ · شهدا الاسلام فی عصر الرساله، ص۱۸ · احقاق الحق، ج۴، ص۱۷۳ · اعلام نهج البلاغه، ص۱۲ · محمد هادی امینی، اعلام نهج البلاغه، ص۱۲ · امام علی علیه السلام، نهج البلاغه، خطبه ۱۸۲ · امام علی علیه السلام، نهج البلاغه، خطبه ۶ · امام علی علیه السلام، نهج البلاغه، خطبه ۲۶ · مصادر نهج البلاغه، ج۱، ص۳۰۹