دکترین
صحت واقعی یا فاعلی (قواعد فقه): مراد از صحت، صحت واقعی است یا صحت نزد فاعل؟
فقها پس از بررسی اعتبار و استحکام قاعده صحت ، مطالبی را که در این باب ذکر آن را ضروری تشخیص میدهند تحت عنوان تنبیهات مطرح میکنند. به پیروی از رویه آن بزرگواران به ذکر چند نکته میپردازیم. گاه عملی از شخصی سرمیزند که ما در صحت و فساد آن تردید داریم و این تردید معلول جهاتی است که نزد ما معتبراند، ولی فاعل در حین عمل، خود را ملزم به انجام آنها نمیدانسته و یا به اعتبار آنها معتقد نبوده است. در این صورت، اجرای قاعده صحت چگونه خواهد بود؟ ۱.
۱ - نمونه فقهی مثلا اگر شخصی به وکالت از ما عقد نکاحی انجام دهد و پس از انجام، برای ما تردید حاصل گردد که آیا ایجاب را بر قبول مقدم داشته (تا عقد مزبور صحیح انجام گرفته باشد.) یا به صورت عکس آورده (تا فاسد و بیاثر باشد)، چنانچه نزد فاعل تقدم ایجاب بر قبول در عقد نکاح معتبر نباشد و یا جاهل به اعتبار آن باشد، برای ما که عقیده به اعتبار آن داریم اجرای قاعده صحت چگونه خواهد بود و چه نتیجهای بر آن مترتب است؟ آیا میتوانیم با اجرای قاعده صحت نتیجه بگیریم که عقد مزبور صحیح انجام گرفته، بدان معنا که حتی شرایطی را که ما معتقد به اعتبار آن هستیم واجد بوده است، یا نه؟ ۱.
۲ - دیدگاه نخست در پاسخ به سؤال فوق، بعضی که مستند قاعده صحت را فقط ظهور حال مسلم میدانند معتقدند که اجرای قاعده مزبور، بیش از صحت نزد فاعل را نتیجه نمیدهد؛ زیرا مسلمان انگیزهای به رعایت چیزی که در حین انجام عمل به اعتبار آن معتقد نیست، ندارد و در مورد عملی که به مانعیت و فساد آن معتقد نیست، عامل بازدارندهای وجود نخواهد داشت تا با اجرای قاعده صحت، شرایط مطلوب خودمان را استحصال کنیم و لذا قبل از هر چیز باید اعتقاد فاعل نسبت به شرایط و موانع احراز گردد. ۱.
۳ - دیدگاه دوم طبق نظر دیگر مستند قاعده صحت فقط ظهور حال مسلمان نیست، بلکه عمده دلیل اعتبار آن، بنای عقلا و دلیل عقل است و عقلا، معاملات و اعمال عبادی دیگران را بدون نیاز به تفحص و تحقیق قبلی در زمینههای فکری و اعتقادی فاعل، حمل بر صحت میکنند و بنابراین، ملاک، صحت نزد فاعل نیست، بلکه صحت واقعی است. به علاوه، اصل صحت یک اصل اجتماعی، عقلایی است که برای قوام جامعه و استواری روابط و مناسبات اجتماعی از سوی خردمندان معتبر شناخته شده و بیگمان بدون آن، مناسبات و روابط اجتماعی اقتصادی مردم مختل میشود؛ چرا که اگر بنا باشد در روابط پیچیده انسانها، در هر مورد نسبت به عمل دیگران با تفحص و تحقیق قبلی اقدام بشود، حیات جامعه به رکود میگراید و تحرک و فعالیت رخت برمیبندد و تردید نیست که حسن جریان امور، مطلوب عقل است و اختلال نظام ، نزد خرد محکوم و مردود است. ۱.
۴ - سیره عقلا و مسلمانان نتیجه این که عقلا، اعمال عبادی و معاملی یکدیگر را حمل بر صحت میکنند و این صحت، صحت واقعی است. به علاوه سیره اسلامی نیز چنین است و در جامعه اسلامی از آغاز تا کنون به رغم این که همواره از شعوب و فرقهها و نحلههای مختلف تشکیل شده رویه عملی مردمان این بوده که وقتی کسی زنش را طلاق میدهد دیگران این عمل حقوقی او را حمل بر صحت میکنند و پس از انقضای عده، دیگران با آن زن ازدواج میکنند، بدون آن که نسبت به عقیده او درباره شرایط اجرای صیغه طلاق جستجو و تفحص کنند و یا اگر کسی دیگری را وکیل و یا وصی قرار میدهد، متعارف آن است که به مدلول وکالت و یا وصایت عمل میکنند، بدون آن که قبل از هر چیز در نحوه اعتقاد او نسبت به مسائل وکالت و یا وصایت تحقیق و تفحص گردد. ۱.
۵ - مورد استثنا آری در یک صورت جای آن است که در اجرای اصل صحت تردید گردد و آن موردی است که مسلّم باشد اعتقاد فاعل عینا نقطه مقابل اعتقاد ما است، به طوری که قابل جمع با یکدیگر نباشد. مثلا: هرگاه فردی که معتقد است عقد نکاح باید به زبان بومی زوجین اجرا گردد و در غیر این صورت باطل است، به وکالت از فردی که اعتقاد دارد صیغه عقد حتما باید به زبان عربی جاری شود، صیغه نکاح را بخواند، بعید است بتوانیم به احتمال این که شاید اتفاقا عمل انجام شده منطبق با موازین معتبر در نزد ما باشد، اصل صحت را جاری کنیم.
منبع: رسائل، ص۴۱۷
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
