دکترین
ضرر و زیان ناشی از جرم
ضرر و زیان ناشی از جرم
ضرری که در دعاوی کیفری، مورد نظر می‌باشد، ضرر مادی یا معنوی یا منفعت ممکن الحصول است.[۱]
مطابق ماده ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری: «شاکی می‌تواند جبران تمام ضرر و زیان‌های مادی و معنوی و منافع ممکن الحصول ناشی از جرم را مطالبه کند.
تبصره ۱ - زیان معنوی عبارت از صدمات روحی یا هتک حیثیت و اعتبار شخصی، خانوادگی یا اجتماعی است. دادگاه می‌تواند علاوه بر صدور حکم به جبران خسارت مالی، به رفع زیان از طرق دیگر از قبیل الزام به عذرخواهی و درج حکم در جراید و امثال آن حکم نماید.
تبصره ۲ - منافع ممکن الحصول تنها به مواردی اختصاص دارد که صدق اتلاف نماید. همچنین مقررات مرتبط به منافع ممکن الحصول و نیز پرداخت خسارت معنوی شامل جرائم موجب تعزیرات منصوص شرعی و دیه نمی‌شود.»
همان‌طور که در ماده قید شده‌است، جبران خسارت فقط به صورت مال و پرداخت پول به بزه دیده نیست، بلکه ممکن است یک عذرخواهی یا یک عمل خاص فرهنگی برای اعاده وضع به حالت سابق را شامل بشود، مجرم ممکن است خدمتی را برای بزه دیده یا برای اجتماع یا یک بخش خیریه انجام دهد، خدمت به اجتماع در مواردی که هیچ بزه دیده حقیقی قابل شناسایی نیست، مناسب است.[۲]
▪اقسام
زیان معنوی
تعریف زیان معنوی دشوار است و برای اینکه مفهومی از آن را به دست داشته باشیم، میتوان گفت صدمه به منافع عاطفی و غیرمالی است.[۳]
در نظام قضایی جمهوری اسلامی ایران که قوانین ملهم از منابع فقهی است، در مورد جبران مادی ضررهای معنوی یعنی تقویم آنها به پول با دشواری‌های متعددی رو به رو هستیم مگر آنکه ضرر معنوی جنبه مجرمانه نیز داشته باشد که مرتکب مجازات خواهد شد.[۴]
منافع ممکن الحصول
در رویه قضایی
طبق نظریه شماره ۹۰/۳۰/۴۶۱۴۱ مورخ ۹۰/۱۲/۲۳، تبصره ۲ این ماده در اثر ایراد شورای نگهبان و برای تأمین نظر آن شورا تنظیم شده‌است. از نظر شورای نگهبان "منافع ممکن الحصول اختصاص به مواردی دارد که صدق اتلاف دارد، مانند کسی که از قبل برای کاری اجیر شده باشد…"[۵]
خسارات مازاد بر دیه
عدم امکان مطالبه خسارات مازاد بر دیه
یکی از مشکلات و ابهامات قدیمی، امکان یا عدم امکان صدور حکم به جبران خساراتی مازاد بر دیه قانونی برای پوشش دادن هزینه‌های درمانی مدعی خصوصی بوده‌است. در متن اولیه قانون، هزینه‌های متعارف درمان که مازاد بر دیه باشد، مطابق نظر کارشناس یا بر اساس سایر ادله، قابل مطالبه دانسته شده بود که به موجب نظریه شورای نگهبان، خلاف موازین شرع شناخته و حذف شد.[۶]
▪زمان مطالبه ضرر و زیان ناشی از جرم
تا قبل از اعلام ختم دادرسی
در قانون
به موجب ماده ۱۵ قانون آیین دادرسی کیفری: «پس از آنکه متهم تحت تعقیب قرار گرفت، زیان دیده از جرم می‌تواند تصویر یا رونوشت مصدق تمام ادله و مدارک خود را جهت پیوست به پرونده به مرجع تعقیب تسلیم کند و تا قبل از اعلام ختم دادرسی، دادخواست ضرر و زیان خود را تسلیم دادگاه کند. مطالبه ضرر و زیان و رسیدگی به آن، مستلزم رعایت تشریفات آیین دادرسی مدنی است.»
طبق این ماده، این حق به زیان دیده از جرم داده شده‌است که تا قبل از اعلام ختم دادرسی، دادخواست ضرر و زیان را تقدیم دادگاه کیفری نماید؛ بنابراین حتی در صورت صدور کیفرخواست و قبل از شروع به دادرسی در دادگاه می‌تواند به این امر اقدام نماید.[۷]
استثناء
گفتنی است موعد ختم دادرسی برای تقدیم دادخواست ضرر و زیان، در برخی موارد با استثناء مواجه شده‌است.[۸]
در رویه قضایی
رأی وحدت رویه شماره ۷۳۰ مورخ ۲۸ /۳ /۱۳۹۲ هیئت عمومی دیوان عالی کشور: ماده ۳ (اصلاحی ۱ /۸ /۱۳۸۵) قانون حفظ کاربری اراضی زراعی و باغ‌ها مصوّب ۳۱ /۳ /۱۳۷۴ که دادگاه را مکلف کرده ضمن صدور حکم مجازات برای مالکان یا متصرفان اراضی زراعی و باغ‌های موضوع این قانون که به صورت غیرمجاز و بدون اخذ مجوز از کمیسیون موضوع تبصره (۱) اصلاحی ۱ /۸ /۱۳۸۵ ماده (۱) قانون اقدام به تغییر کاربری نمایند، حکم بر قلع و قمع بنا نیز صادر نماید با توجه به اینکه قلع و قمع بنا جزء لاینفک حکم کیفری است، نسبت به جرایم واقع شده پیش از لازم‌الاجرا شدن آن ماده حاکمیت ندارد.[۹]
▪شیوه طرح شکایت ضرر و زیان ناشی از جرم
یک فرض در خصوص شیوه طرح دعوای ضرر و زیان ناشی از جرم عبارت است از طرح دعوی خصوصی به تبع دعوی عمومی در دادگاه کیفری، به عبارتی دعوی عمومی و خصوصی مقارن با یکدیگر در دادگاه کیفری مطرح می‌شوند.[۱۰] در این باره بدیهی است که مدعی خصوصی تکلیفی ندارد که دعوای ضرر و زیان خود را در ضمن دعوای عمومی مطرح نماید، بلکه می‌تواند آن را به صورت مستقل در دادگاه حقوقی مطرح کند،[۱۱]ضمناً دانایان حقوق جزا معتقدند که اشتغال به دعوای ضرر و زیان، دادرسان را از دقت نظر در امر کیفری باز می‌دارد،..
ادامه مطلب را با لمس instant view مطالعه فرمایید.
Add a comment
بختیار سید نظامی
1
1
زیان معنوی
خسارت معنوی را به ضرری که متوجه آبرو و حیثیت شخص بوده و قابل تقویم به پول نباشد، تعریف کرده اند.[۱] در تعریفی دیگر نیز زیان معنوی را به کسر حیثیت و اعتبار شخص و صدمات روحی وارده به وی که در اثر اعمال غیرقانونی ایجاد می‌گردد. تعریف کرده اند.[۲] البته تعریف زیان معنوی دشوار است و برای اینکه مفهومی از آن را به دست داشته داشت، میتوان گفت صدمه به منافع عاطفی و غیرمالی است.[۳] بنا به تعریفی دیگر ضرری که متوجه حیثیت و شرافت و آبروی شخص و وابستگان او گردد را ضرر معنوی گویند.[۴]
▪تعریف قانونی
مطابق تبصره ۱ ماده ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری: «زیان معنوی عبارت از صدمات روحی یا هتک حیثیت و اعتبار شخصی، خانوادگی یا اجتماعی است. دادگاه می‌تواند علاوه بر صدور حکم به جبران خسارت مالی، به رفع زیان از طرق دیگر از قبیل الزام به عذرخواهی و درج حکم در جراید و امثال آن حکم نماید.»[۵]
▪خسارت معنوی در حقوق کیفری
ضرری که در دعاوی کیفری، مورد نظر می‌باشد، ضرر مادی یا معنوی یا منفعت ممکن الحصول است.[۶]همان‌طور که در ماده ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری قید شده‌است، جبران خسارت فقط به صورت مال و پرداخت پول به بزهدیده نیست بلکه ممکن است یک عذرخواهی یا یک عمل خاص فرهنگی برای اعاده وضع به حالت سابق را شامل بشود، مجرم ممکن است خدمتی را برای بزهدیده یا برای اجتماع یا یک بخش خیریه انجام دهد، خدمت به اجتماع در مواردی که هیچ بزه دیده حقیقی قابل شناسایی نیست، مناسب است.[۷]
البته گفتنی است در نظام قضایی جمهوری اسلامی ایران که قوانین ملهم از منابع فقهی است در مورد جبران مادی ضررهای معنوی یعنی تقویم آنها به پول با دشواری‌های متعددی رو به رو است مگر آنکه ضرر معنوی جنبه مجرمانه نیز داشته باشد که مرتکب مجازات خواهد شد.[۸]
همچنین به موجب تبصره ۲ ماده ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری، مقررات مربوط به پرداخت خسارت معنوی شامل جرایم موجب تعزیرات منصوص شرعی و دیه نمی‌شود.[۵]
▪جبران خسارت معنوی
یکی از موضوع‌های بحث برانگیز در نظام حقوقی ایران و رویه قضایی، جواز یا عدم جواز جبران خسارت معنوی از طریق پرداخت پول بوده است که در آخرین اصلاحهای صورت گرفته، جواز جبران پولی خسارت معنوی به رسمیت شناخته شده و به دلالت ماده ١۴ قانون آیین دادرسی کیفری و تبصره های آن که به تایید شورای نگهبان نیز رسیده است، دادگاه می‌تواند علاوه بر صدور حكم به جبران خسارت مالی، به رفع زیان از طرق دیگر از قبیل الزام به عذرخواهی و درج حكم در جراید و امثال آن حكم نماید.[١]
▪مواد مرتبط
• تبصره ١ ماده ١۴ قانون آیین دادرسی کیفری
▪منابع
١. حسن افشار. مسئولیت مدنی جبران خسارت معنوی در حقوق ایران. چاپ ٢. مجد، ١٣٩۵.
٢. حسن افشار. مسئولیت مدنی جبران خسارت معنوی در حقوق ایران. چاپ ٢. مجد، ١٣٩۵.
٣. حسین آقایی نیا. حقوق ورزشی. چاپ ١٢. میزان، ١٣٩١.
۴. عباس ایمانی و امیررضا قطمیری. قانون اساسی در نظام حقوقی ایران پیشینه، آموزه‌ها، قوانین. چاپ ١. نامه هستی، ١٣٨٨.
۵. ماده ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری
۶. عباس زراعت. حقوق جزای اختصاصی (جلد اول) (جرایم علیه اشخاص). چاپ ۴. اندیشه فکرسازان، ١٣٨۶.
٧. محمدجعفر حبیب زاده. اندیشه‌های حقوقی (٣) (مجموعه مقالات عدالت کیفری). چاپ ١. نگاه بینه، ١٣٩١.
٨. حسین آقایی نیا. حقوق ورزشی. چاپ ١٢. میزان، ١٣٩١.
پی نوشت
ضرر مادی: خسارتی که به بدن شخص یا دارایی او وارد شده باشد مانند جراحت وارد کردن یا شکستن پنجره.[۱]
عباس ایمانی و امیررضا قطمیری. قانون اساسی در نظام حقوقی ایران پیشینه، آموزه‌ها، قوانین. چاپ ١. نامه هستی، ١٣٨٨.
Add a comment
بختیار سید نظامی
منافع ممکن الحصول
منظور از منافع ممکن الحصول، سود و فایده مسلمی است (در جریان عادی امور عاید زیان‌دیده می‌گردیده است) که زیان زننده، باعث محرومیت صاحب نفع از آن شده است. در واقع منفعت ممکن الحصول درجایی به کار می‌رود که اگر جریان عادی امور به قوت خود باقی می‌ماند، منفعتی نصیب شخص می‌شد؛ مانند محرومیت راننده شاغل تاکسی صدمه‌دیده در ایام بیکاری.[۱]
▪مواد مرتبط
• ماده ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری
▪منابع
١. استا, محمدحسین; افراس, غلامحسین; احمدی, جعفر (٢٠٢٣-١٠-٢٣). "تحلیل تطبیقی قابلیت مطالبه زیان تفویت فرصت ناشی از تاخیر در تادیه پولی در فقه و حقوق". فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی.
Add a comment
بختیار سید نظامی
انواع ضرر و زیان
ضرر در مقابل نفع به معنی گزند، نقصان و زیان و مقابل نفع است. زیان نیز به معنای نقصان، خسارت، ضرر و ضد سود می‌باشد؛ بنابراین ضرر و زیان و خسارت در لغت مترادف یکدیگر استعمال می شوند؛ و آنچه که ضرر برساند و یا سبب زیان و خسارت و آسیب گردد زیان‌آور نامیده می‌شود. بنابراین از لحاظ لغوی این دو کلمه مترادف یکدیگرند. در نوشتار حاضر مفاهیم این گزاره در حقوق و قوانین کیفری مورد تبیین و بررسی قرار می‌گیرد.
▪در قانون
قانون آیین دادرسی کیفری (۱۳۷۸) با حذف ضرر و زیان معنوی، حفظ خسارات مادی و منافع ممکن الحصول را در ماده ۹، [۱]
قانون آیین دادرسی کیفری، ماده ۹.
پذیرا شده و قابل جبران دانسته است.
وتبصره ۲ ماده ۵۱۵، [۲]
آیین دادرسی مدنی، ماده ۵۱۵، تبصره ۲.
خسارت ناشی از عدم النفع را غیر قابل مطالبه دانسته و خسارت تاخیر تادیه در موارد قانونی را، قابل مطالبه دانسته است.
▪انواع
ضرر و زیان در بیان مواد حقوقی و قانونی دارای انواع و اقسام گوناگونی می‌باشد، که در ادامه به آن پرداخته می‌شود.
١- مادی
در امور کیفری، ضرر و زیان مادی یا مالی، خسارتی است که بر اثر ارتکاب جرم به اموال و دارایی مجنیٌ‌علیه وارد می‌شود و به صورت کاهش دارایی مثبت (از بین رفتن اعیان و اموال یا کاهش ارزش آنها) یا افزایش دارایی منفی (اشتغال ذمُه) متجلی می‌گردد.
۲- معنوی
در حقوق خارجی اغلب آن را در مقابل خسارت مادی قرار می‌دهند و آن را عبارت از ضرری می‌دانند که به دارایی معنوی شخصی وارد می‌شود و متشکل از دو قسمت اجتماعی و عاطفی است. پس در تعریف آن میتوان چنین گفت که خسارت معنوی، ضرر و زیان وارد شده به شهرت، حیثیت و آبرو، آزادی، معتقدات مذهبی، حیات، زیبایی، احساسات و عواطف و علایق خانوادگی است. در مورد جبران آن دادگاه می‌تواند علاوه بر صدور حکم به خسارت مالی، حکم به رفع زیان از طریق دیگر مثل الزام به عذر خواهی و درج حکم در جراید و امثال ان بنماید.
٣- منافع ممکن الحصول
این‌گونه منافع در هنگام وقوع فعل زیان بار وجود ندارد و تحقق آن، موکول به آینده است و به دو صورت محقق و محتمل، قابل تصور است. منفعت محقق آن است که هرگاه فعل زیان بار به وقوع نمی‌پیوست آن منفعت یقیناً عاید شخص می‌گردید و منظور قانون‌گذار در بند ۲ ماده ۹، [۳]
قانون آیین دادرسی کیفری، ماده ۹، بند ۲.
، همین منفعت محقق و مسلم می‌باشد. در منافع محتمل بین فعل زیان‌بار و عدم تحصیل منافع مورد ادعا، رابطه علیت وجود ندارد.
۴- خسارت جسمانی
مصونیت جسمانی شهروندان از هر گونه تعرض، در اصل ۲۲، [۴]
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل ۲۲.
تضمین گردیده است، و طبیعی است که عامل خسارت جسمانی، مکلف به جبران آن شود. این خسارات ممکن است منجر به جرح، نقص یا قطع عضو، بیماری و از کارافتادگی دائم یا موقت و یا مرگ مجنی‌علیه شود و بدین ترتیب، خسارات وارده می‌تواند جنبه مادی، معنوی و یا عدم‌النفع داشته باشد و در مورد خسارت مادی این بحث مطرح است که اگر خسارت وارده به جسم و جان بیش از مقدار دیه بود آیا قابل مطابه است یا خیر؟ به نظر می‌رسد موازین کلی اسلامی مثل اصل لاضرر اجازه نمی‌دهد بخشی از خسارات مجنی‌علیه، بدون جبران بماند.
▪ شرایط و اوصاف
مدعی خصوصی وقتی استحقاق دریافت خسارت دارد که ضرر و زیان دارای صفات زیر باشد:
۱-ورود آن محقق یعنی مسلم و قطعی باشد.
۲-اختصاصی و غیرمتعارف باشد یعنی شخص یا اشخاص معین حقیقی یا حقوقی از آن متضرر شده باشند و ضرر ناشی از وقایع عادی و اعمال متعارف که در زندگی اجتماعی اتفاق می‌افتد قابل جبران نیست.
۳-ضرر و زیان باید به آن قسمت از وضع حقوقی افراد که مورد حمایت قانون است وارد شده باشد. یعنی هرگاه منافع مشروع افراد از بین برود قانون‌گذار به حمایت زیان دیده می‌آید.
۴- ضرر و زیان وارده با جرم ارتکابی رابطه مستقیم داشته باشد، یعنی اینکه ضرر و زیان باید معلول جرم باشد.
▪فهرست منابع
(۱) ـ آخوندی، دکتر محمود، آئین دادرسی کیفری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاداسلامی، چ سوم، ۱۳۶۸، ج۱، ص۲۴۵.
(۲) ـ آشوری، دکتر محمد، آئین دادرسی کیفری، تهران، سمت، چ هشتم، ۱۳۸۳، ج۱، ص۲۵۷.
(۳) ـ مدنی، دکتر سید جلال‌الدین، آئین دادرسی کیفری ۱ و ۲، تهران، چ دوم، ، ۱۳۸۰، ص۸۹ - ۸۸.
Add a comment
بختیار سید نظامی
1
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.