عدالت در فقه — درباره اهمیت مروت در عدالت که بیشتر

فقیهان امامیه در بیان اوصاف عدالت به مفهوم عدالت قانونی به تعبیری که ارسطو گفته است نزدیک شده اند به عنوان مثال، شیخ طوسی در کتاب مبسوط (ج ، ص ۲۱۷ به بعد یکی از شاخه های عدالت را عدالت در دین می داند و آن را چنین تفسیر میکند که شاهد باید مسلمان باشد و نشانی از فسق و ظلم در او دیده نشود و از آن نتیجه می گیرد که اگر شاهد مرتکب یکی از گناهان کبیره مانند شرک و قتل و زنا و غصب و سرقت شود یا اصرار برگناهان صغیره داشته باشد، به گونه ای که عادت زندگی او شود، صلاحیت شهادت دادن را ندارد یعنی احترام به قانون والتزام عملی به اجرای آن جوهر عدالت یا نشانه وجود خصلت راسخ عدالت در شخص است. بعضی مانند شیخ مفید از این هم پیش تر رفته اند و اسلام را به معنی عدالت یا نشان عدل شمرده اند؛ بدین تعبیر که ایمان واقعی اماره عدالت و علامت ایمان واقعی اسلام است و به همین دلیل تفتیش در زندگی و منش مسلمان حرام شده و در پاسخ به آن گفته شده است که اماره نخست زمانی قابل استناد می شود که شخص به واقع از منکرات پرهیز می کند و احراز این امر نیاز به تفحص در احوال شاهد دارد. درباره اهمیت مروت در عدالت که بیشتر ناظر به چهره عرفی زندگی اجتماعی و داشتن رفتار و سلوک متعارف با دیگران است پس از شیخ طوسی تا علامه حلی از این شرط اثری در نوشته های فقیهان دیده نمی شود و از زمان علامه به بعد باید آن را نظر مشهور و شایع دانست یعنی از این پس بخش عرفی و غیر مذهبی عدالت نیز در فقه مورد توجه قرار گرفته است. ۲ بدین ترتیب مفهوم عدالت در فقه با آنچه در کتابهای فلسفی یا نظریه های عمومی درباره حقوق می آید، تفاوت دارد: در آن کلیات فلسفی، عدالت مفهومی مجرد و نوعی است و عامل اعتقاد و پیروی از نظام حقوقی و اخلاقی خاص یا مذهب معین در آن اثری ندارد و به تفاوت مکتبها یا ناشی از عقل است یا عادات و رسوم یا حکم دل و ندای وجدان در حالی که مفهوم شرعی عدالت به اعتقاد مذهبی و اجرای احکام آن و به ویژه پرهیز از منهیات و آنچه در اصطلاح تقوا و احتراز از فسق نامیده می شود، بستگی کامل دارد. پس برای آشنایی با مفهوم شرعی عدالت که در تمیز شرایط شاهد به کار می آید، لازم است از زاویه ای نزدیک تر به مطالعه آن بپردازیم