علت و سبب (قواعد فقه): دیدگاه فقهاء

با وجود این، فقیهان در موارد خاصی تلاش کرده‌اند تفکیک ظریفی بین سبب و شرط قائل شوند. از این رو گفته شده است که «شرط» زمینه ساز علت است و دخالتی در آن ندارد، اما سبب، اثر‌اندکی در وقوع حادثه دارد؛ ولی از آنجا که به خودی خود موجب حادثه نیست و بر خلاف علت که با تحققش وقوع حادثه اجتناب ناپذیر است، گاه حتی با وجود سبب واقعه رخ نمی‌دهد، به «شرط» شباهت دارد. • در تبیین این تعاریف، فقیهان حفر چاه یا‌انداختن شی ء لغزنده در محل عبور و مرور را مثال زده‌اند که علت حادثه «سقوط» است و حفر چاه یا وجود شی ء لغزنده زمینه ساز و شرط آن. • اکراه و شهادت دروغ و تقدیم غذای مسموم به مهمان نیز از مثال‌هایی است که برای سبب- به مفهوم خاص آن- آورده شده است، زیرا «اکراه»، وادارکننده مباشر و سبب انجام یافتن عمل توسط او است که علت و مباشر عمل به شمار می‌رود. همچنین شهادت دروغ سبب اخذ تصمیم و صدور حکم توسط قاضی می‌شود که علت ایراد خسارت به م. ع. است. منبع: مفتاح الکرامه، ج۱۰، ص۲۷۷ · القواعد الفقهیه، ج۲، ص۲۲ · ج۳۷، ص۵۱