دکترین
علوم ضروری تفسیر: نکته
علومی در فهم قرآن لازم هستند، و بدون آنها قرآن فهمیده نمی‌شود. ۱.
۱ - تسلط بر قرآن و روایات ذیل آیات مفسر قرآن برای تدبر ، نیازمند آگاهی وسیع و جزیی از جایگاه مباحث و موضوعات مطرح شده در قرآن م. ب. از این رو تشخیص آیه از روایت و آگاهی اجمالی بر جایگاه آن در قرآن و حفظ قابل توجه بسیاری از آیات ، علامت تسلط بر قرآن م. ب. که از تلاوت و انس بسیار فراوان با قرآن و ختم‌های مکرر آن بدست می‌آید. برای این تسلط «حفظ کل آیات» ضرورت ندارد لیکن فضیلتی مهم بشمار می‌رود. احاطهی لازم بر روایات توضیح دهنده‌ی آیات، امر مهم دیگری است که مفسر باید آن را دارا باشد؛ این احاطهی بر قرآن و روایات، در فهم دقیق واژه‌ها و آیات، اختیار وجوه ترکیبی مناسب، کشف نکات بلاغی آیات و حل مشکلات تفسیری و رفع تعارضات میان آیات و روایات، نقشی بسیار حساس را ایفا می‌کند؛ از این رو، برای تدبر در سطح «اشارات قرآن» اولین قدم م. ب.. ۱.
۲ - لغت معتبر قریب به عصر قرآن فهم معانی دقیق واژه‌های قرآن، قدم دوم در تدبر م. ب. چرا که واژه‌ها، مجرای کاوش و تدبر، و دریچه‌ی ورود به حوزه‌ی ملکوتی قرآن می‌باشند و پس از تسلط بر قرآن و روایات از مهمترین کلیدها به شمار می‌آید. دخالت رای و نظر محققین لغت، در معنی واژه‌ها و خصوصیات آنها، ضرورت مراجعه به چند فرهنگ و دقت نظر اجتهادی را در فهم معنی دقیق، تاکید می‌کند. عدم وجود مترادف در قرآن ما را به سعی و تلاش و دقت بیشتری در کشف خصوصیات واژه‌ها وادار نموده، از قناعت به معانی مشترک مطرح شده در فرهنگ‌ها، باز می‌دارد چرا که در قرآن هر واژه در جایگاه خویش، نقش اساسی در اعجاز بلاغی قرآن ایفا می‌کند و جایگزینی واژه‌های مشابه به اعجاز قرآن صدمه می‌زند چرا که فرو فرستنده‌ی قرآن، حکیم بوده، هر نکته و تعبیر را در جایگاه مناسب خویش آورده است برخلاف ما که به واسطه‌ی عدم احاطه بر لغت و عدم شناخت جایگاه‌ها و عدم برخورداری از حکمت ، آنچنان که باید در کاربرد واژه‌ها دقت لازم به کار نمی‌گیریم.
توجه به موارد استعمال واژه در قرآن، نکته‌ی مهم دیگری است که ما را در بهره‌جویی از معانی متعدد لغوی، و اختیار معنی مناسب با سیاق آیه، یاری می‌دهد؛ (دقیق‌ترین و عمیق‌ترین آنها «المفردات» و جامع‌ترین آنها «تاج العروس»، سپس «لسان العرب»، سپس «الصحاح» م. ب. کتاب اخیر به نظر « سیوطی » صحیح‌ترین کتاب لغت می‌باشد؛ «صرف» نظر به شناسنامه‌ی کلمات و «نحو» نظر به جایگاه واژه‌های در جمله و نقش معنایی آنها دارد. «معانی، بیان و بدیع»، جنبه‌های فصاحت و بلاغت آیات و زیبایی‌های هنری قرآن را مورد توجه قرار می‌دهند.
«معانی» به فصاحت واژه‌ها، بلاغت ترکیب آیات و کیفیت چینش واژه‌ها و جملات نظر دارد و ب. ت. ب. اهداف آیات و مقاصد هدایت الهی، ما را به مقتضای حال مخاطب آیات و انگیزه‌های درونی‌اش آگاه می‌نماید. «بیان» به اسلوبهای سخن در آیات می‌پردازد و علت اختیار آن شیوه‌ی هنری را در ارتباط با اهداف آیات و مخاطب آن جستجو می‌کند؛ «بدیع» نظر به زیبایی‌های لفظی و معنوی دارد که نقش اساسی در سخن ندارد، بلکه بر زیبایی سخن می‌افزاید برخلاف «معانی، بیان» که نقش مهمی را در پیام رسانی و تاثر و تحول روحی مخاطب، بازی می‌کند.
طهارت و لطافت روحی، ذوق سلیم به همراه انس با اسلوبها و شیوه‌های هنری قرآن، ما را به حوزه‌های ناشناخته‌ی اعجاز بلاغی قرآن، رهنمون می‌شود. آگاهی بر منطق نوین خصوصا منطق ریاضی نیز جهت فهم و دفع شبهات فکری، بسیار مفید بلکه ضروری است. ۱.۴.
۳ - تذکر منطق صوری صرفا به صورت و شکل فکری و استدلال می‌پردازد و کار به مواد و روشهای تفکر ندارد. بگو فقط شما را به یک امر مهم موعظه می‌کنم به اینکه دوتا دوتا یا تک تک، بخاطر خدا بپا خیزید سپس به تفکر بپردازید.» اگر تفکر فردی یا جمعی، به انگیزه‌ی حقیقت طلبی و بخاطر خدا (حقیقت مطلق) صورت نگیرد در دام گرایش‌های خاص و امیال نفسانی فرد و جامعه، گرفتار می‌شود و به انحراف می‌گراید، در اینجا دیگر با وجود شکل صحیح استدلال و روش علمی مناسب، نتایج تحقیقات متاثر ازامیال نفسانی گشته، در مسیر تباهی به کار خواهد رفت.
از این روست که این مشکل جدی و اساسی تحقیق و تفکر سالم، جز به دست با کفایت وحی الهی و رسولان خدا گشوده نخواهد گردید: «فبعث فیهم رسله... لیستادوهم میثاق فطرته و یذکروهم منسی نعمته و یحتجوا علیهم بالتبلیغ و یثیروا فیهم دفائن العقول و یروهم آیات المقدرة...؛ ... پس انبیایش را در میان بشر ، برانگیخت تا تحقق پیمان فطرت الهی را از آنان (بشر) طلب نمایند، و نعمت‌های فراموش شده او را مکررا به آنان یادآوری کنند و به واسطه پیام رسانی کامل، بر آنان اتمام حجت نمایند و در وجود آنها (بشر) عقول مدفون شده (یا گنجینه‌های مدفون عقول) را به قیام و تحول کشانند و به آنان نشانه‌های توان و قدرت خدا را بنمایانند...» «هو الذی بعث فی الامیین رسولا منهم یتلوا علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمة و ان کانوا من قبل لفی ضلال مبین؛ اوست کسی که در میان امی‌ها («امی» آنکه وحی الهی بگوش او نرسیده است: «منهم امیون لا یعلمون الکتاب الا امانی و ان هم الا یظنون». رسولی از جنس آنان برانگیخت که بر آنان آیات او را پیوسته تلاوت می‌کند و آنان را پیوسته پاک و تزکیه می‌نماید و به آنان کتاب و حکمت ( دانش عمیق و جامع) را می‌آموزاند و بی شک قبل از آن ( بشریت ) در گمراهی روشنگری به سر می‌بردند.» «لقد ارسلنا رسلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط...؛ (و قسم به حقیقت که رسولانمان را با روشنگری‌ها فرستادیم (بینش روشن نسبت به انسان، خدا و جهان و مقصد) و به همراه آنان کتاب (مجموعه قوانین مدون زندگی فردی و اجتماعی) و میزان (معیارهای فکر و سنجش و احساس و عمل) را فرو فرستادیم برای اینکه مردم (با رسیدن به رشد و کمال فکری عقلی عملی) خود برابری را بپا دارند).» ۱.
۵ - فلسفه زندگی هر کس مبتنی برنگرش و دیدگاه خاص او نسبت به خود و جهان و مبدا و مقصد هستی، استوار م. ب. این مجموعه نگرش کلی و مرتبط به هم «فلسفه‌ی زندگی» هر کسی را تشکیل می‌دهد و در واقع هر انسانی از نوعی اندیشه‌ی فلسفی برخوردار است. ۱.۵.
۲ - فلسفه نظری « فلسفه نظری » شامل سه بخش «الهیات» ( فلسفه علیا )، « ریاضیات » ( فلسفه وسطا ) و « طبیعیات » ( فلسفه سفلا ) م. ب. «الهیات» خود مشتمل بر دو فن «امور عامه» و «الهیات به معنی اخص» می‌باشد، هریک از ریاضیات و طبیعیات نیز به اقسام زیادی تقسیم می‌شوند. و آن علمی است که همه‌ی هستی را به عنوان موضوع واحد مورد مطالعه قرار می‌دهد و درباره‌ی کلی‌ترین مسائل آن بحث می‌کند؛ («فلسفه» در فرهنگ غرب به معانی متعددی اخذ شده است که اغلب جز اشتراک لفظی وجه مشترک دیگری ندارد.) این مسائل در دو بخش کلی قرار دارند: بخش اول که از مسائل مطلق وجود (امور عامه) سخن می‌گوید.
بخش دوم که از وجود مطلق (خدا، مبدا هستی)، مراتب و عوالم جهان هستی (عقل، مثال، طبیعت) و مقصد جهان، بحث می‌نماید که به «الهیات به معنی اخص» موسوم م. ب.. ۱.۵.
۴ - فلسفه از لحاظ روش از لحاظ روش در این حوزه دو نوع فلسفه پدید آمده است: «روش تعقلی محض» که « فلسفة مشاء »، مکتب « ارسطو » ست؛ نماینده‌ی کامل این مکتب « بوعلی سینا » م. ب.. «روش تعقلی همراه با سلوک قلبی و تزکیه نفس» که « فلسفه‌ی اشراق »، مکتب « سهروردی » است. مشابه روش فکری «فلسفه‌ی اشراق»، « حکمت متعالیه ملاصدرا » م. ب. که از نظر اصول و نتایج با آن متفاوت است و حاصل چهار جریان فکری «فلسفه مشاء، اشراق و کلام و عرفان» م.
ب. که خود یک نظام خاص فلسفی به شمار می‌رود. بر اثر درگیری فکری میان مسلمین چهار مکتب کلامی جلوه گر شدند: «شیعه، معتزله ، اشاعره و مرجئه ». لیکن همیشه باید مراقب بود که این نگرشها، حصار و حجاب در تدبر آزاد در آیات نگردد و صرفا زمینه و مقدمه‌ای برای فهم و تدبر دقیق‌تر تلقی شود و همواره باید این نگرشها را ب. ت. ب. تدبر مستقیم در آیات و روایات مورد بررسی و ارزیابی مجدد قرار داد. روش فکری اغلب متکلمان، جدلی است که براساس مشهورات در مسائل جهانی و کلی استدلال می‌کنند؛ برخلاف کلام شیعه که با الهام از اهل بیت (علیهم‌السّلام) بتدریج اساس برهانی یافته، دفاع از دین ، وجهه‌ی همت فیلسوفان شیعی گشته است؛ نمونه‌ی برجسته این روش «حکمت متعالیه» ملاصدرا م.
ب.. در بخش مسائل اساسی اعتقادات که تحقیقی است اساس استدلالات، عقلی محض م. ب. و «وحی» صرفا بعنوان تایید مطرح می‌شود اما در مسائل جزئی و فرعی اعتقادات مانند مساله امامت اهل بیت (علیهم‌السّلام) و اکثر مسائل معاد ، استدلالات مبتنی بر وحی م. ب. و «عقل» بقدر امکان مؤید «وحی» محسوب می‌شود؛ از این رو در حوزه‌ی «فکر شیعی» روایات اهل بیت (علیهم‌السّلام) می‌تواند مستند باشد، و در بحث با «اهل سنت» صرفا قرآن و سنت پیامبر به همراه عقل مطرح خواهد شد و در برابر «گروههای غیراسلامی» صرفا باید بر عقل و منابع مقبول آنان و «معجزه‌ی علمی بودن قرآن» تکیه کرد.
(حقانیت دین الهی نشانه‌اش معجزه م. ب. که در هر عصر و زمانی باید حضور داشته باشد تا هر کس مستقیما با تجربه‌ی آن با یقین و اطمینان به آن ایمان آورد؛ و جز قرآن هیچ کتابی در عالم چنین خصوصیتی عینی را دارا نیست؛ ۱.۷.
۲ - عرفان عملی بخش اول توضیح می‌دهد «سالک» برای اینکه به قله منیع انسانیت (توحید) برسد، باید از کجا آغاز کند و چه منازل و مراحلی را باید به ترتیب طی نماید و در منازل بین راه چه «احوالی» برای او رخ می‌دهد و چه «واراداتی» بر او وارد می‌شود. این طی طریق باید با اشراف و مراقبت یک انسان کامل و پخته صورت گیرد که قبلا خود مسیر را طی کرده به راه و رسم و خطرات راه آگاه باشد؛ این سلوک از «اراده» و عشق به خدا شروع گشته با تمرین و ریاضت به خلسه‌ها و جذبه‌های عرفانی، رسیده، پس از طی مراتبی چند به وصال و نظر به حق، منتهی می‌گردد.
در این دیدگاه برخلاف فلسفه، فقط خدا اصالت دارد و همه‌ی اشیاء صرفا اسماء و صفات و تجلیات خداوند می‌باشند؛ هدف از عرفان نظری ، نه معرفت به نظام هستی بلکه صرفا معرفت به خدا مورد نظر م. ب. چرا که «غیری» وجود ندارد تا که مستقلا تحت معرفت قرار گیرد. اینکه چه حرکت و حالت و خصلتی بد یا خوب، سزاوار یا ناسزا، شمرده می‌شود بستگی به نوع بینش و مبادی واصولی دارد که شخص بدان ملتزم م. ب.. (برانگیخته شدم برای اینکه ارزشها و بزرگ منشی‌های اخلاق را به اتمام رسانم).
مسائل اخلاقی و روشهای تغییر و تحول اخلاقی مذکور در این کتب براساس «فلسفه‌ی اخلاق» است که هماهنگی آن با فرهنگ وحی بسیار قابل تامل است لیکن به جهت نفوذ فراوان این فکر اخلاقی در فهم و تدبر در آیات، آگاهی بر محتوایشان ضرورت دارد، تا که ب. ت. ب. بینش الهی، مورد نقد و بررسی واقع گشته، صحت و سقم مباحث، روشن شود. آگاهی بر مباحث اخلاقی خصوصا «فلسفه اخلاق» در فرهنگ غربی به جهت تاثیر آن بر فرهنگ مسلمین، نیز باید مورد توجه واقع گردد؛ توجه به «فلسفه اخلاق» در میان مسلمین به تبع مطرح شدن آن در غرب، پدید آمده است.
اینکه «آیا اخلاق بدون اعتقاد به خدا امکان دارد یا نه؟ خوب و بد اخلاقی وجود دارد یا نه؟ بر فرض وجود، معیارهای آن کدام است؟ آیا «بایدهای اخلاقی از «هست»های فلسفی ناشی می‌شود یا نه؟ آیا اخلاق نسبی است یا مطلق؟»، از مسائل مهم «فلسفه اخلاق» است. دیگر آنکه شبهه‌ای است باطل که در ذهن کج اندیشان مسلمان و مستشرقین ناآگاه و اکثرا مغرض نقش بسته است. در کنار این دو منبع، منابع مطرح شده دیگر همچون «عقل، اجماع ، شهرت روایی و فتوایی ، قیاس و استحسان و غیره» مورد ارزیابی واقع گشته، اعتبار یا عدم اعتبار، میزان ارزش دلیلیت آنها و محدوده‌ی بکارگیریشان، برای فهم دین و استخراج احکام اسلام، مشخص می‌گردد. با این وجود، اصطلاح «فقه و تفقه در دین» در لسان فقهاء منحصرا در حوزه احکام عملی و اجتهاد در آن، خلاصه می‌گردد.
و بقیه قرآن که شامل معارف، عقاید، تربیت و اخلاق و غیره م. ب. از حوزه‌ی استنباط به دور مانده است، از این رو، تحقیق در ابزار خاص استنباط آنها، علاوه بر اصول ضروری معمول در حوزة احکام عملی، به غفلت سپرده شده، کاری جدی در آنها صورت نگرفته است، در حالی که «فقه دین و فقه قرآن و حدیث» به اصولی فراتر از اصول معهود، نیازمند می‌باشد، چنان که در بحث منطق گذشت، تدبر در «اصول اعتقادات» امری تعقلی بوده، خود این تعقل، به تفکر و به روشهای صحیح تفکر و تعقل نیازمند م.
ب. که در جریان دعوت انبیاء به آنها اشاره شده است؛ آنان با تکیه بر حضوریات و فطریات مردم، با طرح سؤالهای اساسی زندگی، بر فضای غفلت‌زا و عقول راکدشان، هجوم آورده، آنان را به اندیشیدن در حقیقت خود و جهان، دنیا و آخرت، وادار می‌نمودند: «ا تترکون فی ما هاهنا آمنین فی جنات و عیون و زروع و نخل طلعها هضیم و تنحتون من الجبال بیوتا فارهین؟؛ آیا در این دنیا در حال امنیت رها می‌شوید؟ در باغها و چشمه سارها و زراعتها و نخلی که شکوفه‌اش با لطافت است و از کوهها خانه‌هایی به سرگرمی می‌تراشید؟» «ا یحسب الانسان ان یترک سدی ا لم یک نطفة من منی یمنی ثم کان علقة فخلق فسوی فجعل منه الزوجین الذکر و الانثی الیس ذلک بقادر علی ان یحیی الموتی؟؛ آیا انسان خیال می‌کند که بیهوده، رها می‌شود؟
طرحی که همه‌ی حوزه‌ها را در بر گیرد و ترتیب منطقی آنها و ارتباط منسجم‌شان را توضیح دهد و در پی آن سیر منطقی و مستند مباحث هر یک از حوزه‌ها، از شروع تا ختم را ارئه نماید. ب. ت. ب. این طرح کلی و تفصیلی است که باید قواعد و مبانی خاص استنباط در هر یک از حوزه‌ها، علاوه بر اصول و مبانی استنباط عام، مشخص و منقح گردد و سیر منطقی و انسجام مباحث آنها تنظیم شود. این طرح اساسی و گسترده در حوزه‌ی فقه دین واصول استنباط آن، نه یک کار سطحی و ذوقی است که از عهده‌ی هر کسی برآید بلکه پشتوانه‌ی نیرومندی از کلیدهای علمی و روحی را می‌طلبد، آنان که فکر و روحشان با قرآن تغذیه شده، در مکتب اهل بیت (علیهم‌السّلام) پرورش یافته‌اند و بر ضرورت‌ها و اوضاع و شرایط فردی و اجتماعی زمان خود آگاهی داشته، خود در آن، حضور فعال علمی و عملی دارند.
تقسیم فوق از یکی از اساتید، اخذ گردیده است.) «دلیلیت» از ادله و حجت‌های شرعی در زمینه‌ی « قطع ، ظن و شک » بحث می‌نماید. ادله در حوزه‌ی قطع و ظن را «ادله اجتهادی» و در حوزه‌ی شک (فقدان دلیل اجتهادی) را «ادله فقاهتی یا اصول عملیه» می‌نامند. ادله اجتهادی، کتاب و سنت و عقل و اجماع می‌باشند که به همراه آن بحث شهرت روایی و فتوایی، قیاس و استحسان و غیره مطرح می‌شود و ارزش دلیلیت هر یک مورد بحث قرار می‌گیرد. ۱.۱۱.
۱ - کتاب « کتاب »، مهمترین منبع استنباط است که سندش، قطعی و محتوایش، مصون از زیادت و نقصان م. ب. و مرجعی عمده در حل و فصل و رفع تعارضات و اختلاف‌های میان ادله‌ی مستفاد از منابع دیگر، به حساب می‌آید. ظواهر آیات قرآن، حجیت داشته بعد از توجه به «آیات دیگر، روایات معتبره و حکم قطعی عقل»، قطعیت می‌یابد؛ چرا که «عقل»، « حجت باطنی » و «کتاب و سنت (وحی الهی)»، « حجت ظاهری » هستند، که ناظر به هم و مؤید یکدیگر می‌باشند. ۱.۱۱.
۲ - سنت «سنت» قول و فعل و تقریر معصوم (علیه‌السّلام) م. ب. که از طریق نقل راویان احادیث به دستمان رسیده است که در واقع آنچه در دسترس ما قرار دارد احادیث حکایتگر سنت معصوم (علیه‌السّلام) به ادعای راویان می‌باشد؛ در احادیث ائمه معصومین (علیهم‌السّلام) علاوه بر «احراز صدور»، «جهت صدور» را نیز باید مدنظر قرار داد تا معلوم گردد انگیزه‌ی سخن، بیان حکم الهی بوده است یا اینکه به قصد فریب خبرچینان و دشمنان دین صادر شده است. (« تقیه » در بیان حقایق و احکام دینی در قرآن و سنت پیامبر راه ندارد و فقط شامل سنت ائمه م.
ب. که به دلیل اختناق و یا عدم کشش عقلی مردم، در مواردی به ضرورت، از بیان حقایق خودداری می‌نمودند، شناسایی این دسته روایات نیازمند احاطه بر قرآن و روایات و اصول استنباط و آگاهی بر تاریخ ائمه م. ب..) نکته‌ی دیگر در احادیث، اجازه «نقل به معنا» م. ب. که باعث می‌شود تکیه بر خصوصیات موجود در تعابیر احادیث را جهت استخراج حکم و دلیل، بسیار محدود گرداند مگر آنکه صدور عین الفاظ احراز شده باشد. با این توجهات، هرگز نباید اخبار معتبر، ضد یا نقیض قرآن باشند که در این صورت، زخرف و باطل بوده، باید بر دیوارش کوبید چرا که هرگز بیان معصوم، ضد یا نقیض قرآن نخواهد بود.
(در قرآن و خصوصا روایات، توجه به مقاصد سخن معصوم خصوصا در موارد اخبار به ظاهر متعارض، ما را به حقایق پنهان فراوانی در امر سنت معصوم و احکام صادره، هدایت می‌کند: «افقه الناس من عرف معانی کلامنا». معصوم (علیه‌السّلام)) «سنت» همچون قرآن « محکم و [[متشابه]، ناسخ و منسوخ ، عام و خاص ، مطلق و مقید و مجمل و مبین » را داراست که در بحث «نسب ادله» مورد بررسی قرار می‌گیرد. ۱.۱۱.
۳ - عقل «عقل» در اصول دین، مستقل بوده، در حوزه‌ی احکام شرعی، می‌تواند لوازم احکام و حکم آنها را مشخص نماید؛ این استلزامات عقلی، مبحث « مقدمه‌ی واجب ، ضد ، اجتماع امر و نهی ، دلالت نهی بر فساد و مبحث اجزاء » را در بر می‌گیرد. «اجماع» دلیل مستقلی نیست مگر آنجا که از طریق حس یا حدس و یا استقراء، کاشف از قول معصوم (علیه‌السّلام) باشد. با این توجه «شهرت فتوایی» ارزش مستقلی نداشته، می‌تواند به عنوان مؤیدی بر دلیل حکم و مرجحی در هنگام تعارض ادله به حساب می‌آید. «شهرت روایی» یکی از مرجحات منصوصه در روایات، هنگام تعارض اخبار م. ب.. ۱.۱۱.
۴ - قیاس «قیاس» دلیل عقلی ظنی است که جز در موارد تصریح به علت و فلسفه‌ی حکم در روایات، ارزشی نداشته، در بیانات معصومین (علیهم‌السّلام)، استفاده از آن، به شدت نهی شده است. ۱.۱۱.
۵ - استحسان «استحسان» در صورت تعارض علل استنباط شده، مطرح است که ضعیف‌تر از «قیاس» بوده ارزش شرعی ندارد؛ چرا که عقل را به درک علل احکام، راهی نیست تا که نوبت ترجیح علتی بر علت دیگر رسد. ادله مطرح شده دیگر از جانب اهل سنت، بر فرض صحت، ادله‌ای جدا از مستقلات عقلی و مستلزمات آن و اجماع، نمی‌باشند. در شرایط فقدان دلیل اجتهادی، اصول عملی مطرح می‌شود که « برائت » و « احتیاط » و « تخییر » و « استصحاب » را در بر می‌گیرد. در بخش دوم، پس از فراغت از مبحث «دلیلیت» مقدار دلالت ادله و ظهورات آنها مورد بحث واقع می‌شود، در اینجا نه «دلالت وضعی تصوری» و نه «دلالت تصدیقی اولی»، بلکه «دلالت تصدیقی جدی» مورد نظر م.
ب. که از توجه به مجموعه قرائن حالی و مقالی بدست می‌آید؛ در بخش «نسب ادله» رابطة میان ادله مورد بررسی قرار می‌گیرد که «عام و خاص»، «مطلق و مقید» «مجمل و مبین»، «محکم و متشابه»، «ناسخ و منسوخ»، « حاکم و محکوم » و « وارد و مورود »، « تزاحم » و « تعارض » را در بر می‌گیرد و در پی آن، از معیارهای جمع میان ادله و معیارهای ترجیح یکی بر دیگری، سخن به میان می‌آید. ۱.
۱۳ - تاریخ اسلام «اسلام» دینی است جامع که همه‌ی شئونات زندگی فردی و اجتماعی، اعم از معارف، عقاید، نظامات و احکام را دربر می‌گیرد («نظامات»، مقصود نظام تربیتی، اخلاقی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و حقوقی قضایی و جزایی، م. ب. و مقصود از «احکام» دستورالعمل‌ها در همه این زمینه‌ها، م. ب..) و هدفش دگرگونی اساسی در همه‌ی حوزه‌ها م. ب. از این رو «اسلام» نه یک مکتب اعتقادی، که یک نهضت فراگیر است و «قرآن»، کتاب این نهضت، بیانگر و توضیح دهنده‌ی اهداف، مسائل و مراحل نهضت و پاسخگوی تمام نیازهای فکری ـ روحی و معرفتی عملی رهیافتگان، و هدایتگر بشریت گمراه و سرگشته به صراط آزادی از غیر و بندگی خدا م.
ب.. «به کجا باید رفت؟، از کجا باید آغاز کرد؟، و چه باید کرد؟» را در فرد و جامعه، پاسخ می‌دهد؛ از این رو آگاهی بر تاریخ بعثت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) تا رحلت حضرت و اوضاع منطقه‌ای و جهانی معاصر آن برای درک پیام‌ها و اشارات قرآن، شان نزول آیات؛ و چگونگی تطبیق آیات بر مصادیق خارجی، بسیار ضروری م. ب.. (ای علی، من با مردم بر سر تنزیل قرآن می‌جنگم و تو با آنان بر سر تاویل قرآن خواهی جنگید). شرایط گوناگون و بسیار متنوع هر یک از ائمه با یکدیگر و با دوران پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، نمونه‌های بسیار متنوع و روشنگری از چگونگی تطبیق و پیاده کردن قرآن را به ما نشان می‌دهد و این از برکات عظیم ائمه معصومین (علیهم‌السّلام) م.
ب. که موضع‌گیری صحیح، در برابر شرایط گوناگون را به ما آموخته‌اند؛ از این رو، بی‌جهت نیست که یکی از فقهای بزرگ اهل سنت می‌گوید: «اگر سیره‌ی علی (علیه‌السّلام) نبود، ما چگونگی برخورد با گروههای منحرف مسلمان را نمی‌دانستیم و از احکام آن آگاه نمی‌شدیم»؛ («و قد فتح باب الحرب بینکم و بین اهل القبلة و لا یحمل هذاالعلم الا اهل البصروالصبر و العلم بمواضع الحق...») («ایها الناس فانی فقات عین الفتنة و لم یکن لیجترئ علیها احد غیری... ۱.
۱۴ - تاریخ قرآن و حدیث «تاریخ قرآن» جزیی از تاریخ اسلام م. ب. که در آن از جریان تاریخی نزول وحی و اقسام آن، نزول تدریجی و دفعی ، ترتیب نزول آیات و سور، کتابت و حفظ و جمع آوری و ترتیب فعلی قرآن و زمان اعراب و نقطه و شماره گذاری آیات و چگونگی پیدایش اختلاف قرائتها بحث می‌نماید، که آگاهی بر آن، بر مفسر قرآن ضروری است. «تاریخ حدیث»
جزء لاینفکی از تاریخ زندگی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و ائمه معصومین (علیهم‌السّلام) است، چرا که منعکس کننده‌ی اندیشه و رفتار و عکس العمل آنان در برابر جامعه‌شان، و حلقه‌ی واسط میان ما و شخصیت معصومین (علیهم‌السّلام) م.
ب.. «احادیث پیامبر» تاریخ بغرنج و دردآوری دارد؛ بعد از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به فاصله کوتاهی نقل و کتابت حدیث در کمال شگفتی، به دستور خلیفه دوم منع گردید و متخلفین تهدید به مجازات شدند به این بهانه که: « قوم یهود کتابی (از سنت موسی (علیه‌السّلام) ) نوشتند و به آن روی آوردند و کتاب خدا را واگذاشتند». و اصحاب آن را پذیرفتند؛ خشونت خلیفه دوم چنان بود که جز علی (علیه‌السّلام) و گروهی اندک، کمتر کسی جرات مخالفت با او را داشتند، از این رو، عدم کتابت حدیث در کنار نقل تردید آمیز حدیث، ادامه یافت تا به آنجا که در زمان معاویه حدیث‌سازی به نفع خلافت و علیه اهل بیت (علیهم‌السّلام) در سطح حیرت انگیزی گسترش یافت آن چنان که حقایق با اباطیل ممزوج و مشتبه گردید، مروری گذرا بر صحاح ششگانه اهل سنت و احادیث متعارض و متناقض فراوان آنها، گوشه‌ای از این جریان تاسف بار را منعکس می‌کند.
در ادامه این جریان تدوین است که کتب صحاح اهل سنت، و اصول و جوامع و کتب اربعه شیعه پدید آمد. چون شیعه مقصر است؟ عجبا! مگر او چهره‌ی شاخص اسلام و خلیفه چهارم نبود، پس چرا جمهور از او روایت صحیح نقل نکردند!.) جریانی که هم اکنون نیز خوراک فکری آلوده‌ای برای معاندین و مغرضینی همچون « سلمان رشدی » فراهم می‌آورد. و سپس به شرح و نشر آن می‌پردازد. ۱.
۱۶ - تاریخ عمومی جهان بخش مهمی از قرآن را « قصص انبیاء » از آدم (علیه‌السّلام) تا رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) تشکیل می‌دهد، مطالعه‌ی تاریخ زندگی بشر و تمدنها و خصوصا تاریخ ادیان الهی و ادیان منحرف، زمینه‌ی بسیار مفیدی برای فهم و درک اشارات قرآن پدید می‌آورد، چرا که قرآن به دقت و لطافت و اختصار، سرگذشت و سرنوشت اقوام گذشته در برابر انبیاء را، منعکس می‌نماید که کشف بعضی از آنها به آگاهی بر تاریخ، نیازمند است و دیگر اینکه در این میان یکی از چهره‌های اعجاز قرآن آشکار می‌شود و آن، چگونگی گزینش گری قرآن از حوادث تاریخی و گزارش آن است که بطور کلی از جهت شیوه‌ی خبرنگاری، محتوای گزارش و هدف از آن، با طبیعت گزارش دهندگی بشر، متفاوت، و از نقائض و ضعف آن برکنار م.
ب.. (تفاوت «قصص قرآن»، با منابع مشابه بشری، بحث مفصلی را می‌طلبد که به امید خدا در رساله دیگری که در دست اقدام است، خواهد آمد.) نکته دیگر در آگاهی بر تاریخ، کشف صدق گزارش قرآن است که دلیلی دیگر بر حقانیت قرآن به شمار می‌آید. مطالعه تاریخ جهان و ادیان از زمان ظهور اسلام تاکنون ما را به ریشه‌یابی جریانهای انحرافی و تفسیری رهنمون می‌شود؛ قرآن کریم خود در آیات بسیاری، تاکید بر سیر در زمین جهت تحقیق و بررسی در چگونگی سرنوشت اقوام بشری دارد تا حقیقت دعوت قرآن و بطلان عقاید و رفتار منکرین اسلام روشن گردد: «ا و لم یسیروا فی الارض فینظروا کیف کان عاقبة الذین من قبلهم کانوا اشد منهم قوة و اثاروا الارض و عمروها اکثر مما عمروها و جاءتهم رسلهم بالبینات فما کان الله لیظلمهم و لکن کانوا انفسهم یظلمون؛ و چرا در زمین سیر نکردند پس به دقت بنگرند، سرنوشت کسانی که قبل از آنها ـ مشرکین ـ بودند، چگونه شد؟
قرآن کریم در بیان حوادث با شگفتی تمام، هم به گذشته می‌پردازد و هم حال و آینده را مطرح می‌نماید و به عبارت روشن تر هم به «گزارش حوادث» گذشته و حال و آینده می‌پردازد: «تاریخ نقلی»؛ و هم به تحلیل و بررسی حوادث اقدام می‌نماید: «تاریخ تحلیلی»؛ و هم از کلیدها و روشهای تحقیق در تاریخ سخن به میان می‌آورد: «روشهای تحقیق در تاریخ»؛ و دست آخر به بیان سیر کلی جوامع و آینده بشریت می‌پردازد که « فلسفه تاریخ » نام دارد. در آیه گذشته «افلم یسیروا» به روش برخورد با حوادث تاریخی (فکری یا بصری)، «فی الارض» به وسعت سیر و مطالعه، «فانظروا» به روش تحقیق و کیفیت تحقیق، «کیف کان عاقبة الذین من قبلهم» به نتایج تحقیق و قوانین حاکم بر سرنوشت اقوام نظر دارد، که در آیات بی‌شماری این نکات را تکرار می‌نماید (این آیات نوعی گله و شکایت در عدم تحقیق در تاریخ را با خود دارد. آیات دیگر: آل عمران : ۱۳۷، انعام : ۱۱، نحل : ۳۶، روم :
۴۲. تشویق به تحقیق را به همراه دارد و آیه ۲۰ عنکبوت ، تحقیق در ابتدای خلقت را تشویق می‌نماید.) و در جریان بیان حوادث عملا آنها را به کار می‌گیرد. (سیری گذرا در قصص قرآن این معنی را به خوبی نشان می‌دهد.) اصطلاح «قصة» در فرهنگ قرآن، «پی جویی و تحلیل و بررسی حوادث مهم تاریخ انبیاء براساس بینش الهی» م. ب. که هدف از آن «عبرت و درس گرفتن از حوادث، برای زندگی جاری خود، و تذکر و بیداری، و تحول و تثبیت دل مؤمنین م. ب.». جهت سرعت و دقت و صحت نتایج در مطالعات منابع تاریخی و حوادث اجتماعی به چند نکته از قرآن باید توجه داشت: «فسیروا فی الارض فانظروا کیف کان عاقبة المکذبین». «قل سیروا فی الارض فانظروا کیف کان عاقبة المجرمین». تعبیر «سیروا:» پیوستگی مطالعه و توجه به جریان پیوسته یک حادثه از شروع تا ختم، نه بخشی از آن را مطرح می‌نماید.
«فانظروا:» دقت توجه و عمق‌نگری در حین مطالعه و سیر را می‌رساند که توجهی جزئی و تفصیلی می‌باشد، در آیه ۱۱ انعام تعبیر «ثم» به جای «فاء»، توجه اجمالی و کلی به کل یک جریان و یا مجموعه جریانات شرک ، کفر ، تکذیب و جرم در طول تاریخ می‌تواند داشته باشد. «کیف کان:» توجه به کیفیت تحقق حادثه دارد تا رابطه‌ی میان اعمال خاص و نتایج مشخص آن مکشوف گشته، قانونمندی حوادث و عدم تبدیل و تحویل پذیری سنت الهی جلوه گر شود. «عاقبة المکذبین، المجرمین:» توجه اساسی به نهایت حوادث نه اوایل و اواسط آن را می‌رسد و الا مطالعه‌ی تاریخ بدون توجه به عاقبت‌ها، نتایج غلطی را بدست می‌دهد، تعبیر «مکذبین و مجرمین» توجه به شخصیت درونی هلاک شدگان و شخصیت و عملکرد اجتماعی آنان دارد که تکذیب نظر به فکر و اعتقاد و «جرم» نظر به عمل دارد و اثر روانی و اجتماعی تکذیب م.
ب.. از این رو مطالعه‌ی تاریخ فلسفه، کلام، عرفان، فقه و اصول، منطق و متدلوژی، روانشناسی و جامعه شناسی و اقتصاد و سیاست و حقوق و اخلاق»، ضرورت دارد که در واقع شناسنامه کلی آنها را برایمان روشن می‌گرداند. («یجری کما تجری الشمس و القمر...» : قرآن بر فراز قرون و اعصار همچون خورشید و ماه جاری است. این آگاهی، ضرورت حضور در اجتماعات و معاشرت با مردم کوچه و بازار را در پی دارد، عرضه‌ی تجربه و آگاهی اجتماعی بر قرآن، نکات ظریف آیات را در تحلیل و بررسی حوادث بر ما مکشوف می‌گرداند علاوه بر آنکه متدبر در قرآن را در حرکت‌های اجتماعی از لغزش و فرو غلطیدن در شبهات و جریانهای انحرافی و فهم غلط آیات مصون می‌دارد: «العالم بزمانه لایهجم علیه اللوابس (الهواجس)».(بر عالم به زمان خود، افکار آلوده و شبهات هجوم نخواهد آورد).
مراقبت در معاشرت‌ها و رعایت موازین و احکام شرعی در ارتباطات، نور فهم قرآن و فرقان تشخیص حق از باطل را به ما در صحنه‌های اجتماعی ـ سیاسی عطاء خواهد نمود: «یا ایها الذین آمنوا ان تتقوا الله یجعل لکم فرقانا و یکفر عنکم سیئاتکم و یغفر لکم و الله ذو الفضل العظیم؛ (به یقین کسی که عبرت از حوادث، پرده از نتایج عقوبتها را برای او به روشنی، برداشته است، تقوای الهی او را از سرعت و شتاب و هجوم و فرو غلطیدن در شبهات باز خواهد داشت).
و اساسا شان الهی عالم و خصوصا مفسر قرآن، اقدام به درمان مشکلات فکری ـ روحی مردم م. ب. که بدون معاشرت، امکان نخواهد داشت، همان شانی که رسول خدا دارا بود: «طبیب دوار بطبه». تذکر: دوری و پرهیز از آلودگی‌ها و افکار آلوده‌ی مردم، در عین معاشرت با آنان، نکته مهمی است که باید به آن عنایت کرد: «کونوا مع الناس ولاتکونوا معهم». و این ریاضتی است که اولیاء خدا در جهت هدایت و کفالت عیال الله (مردم) با آغوش باز، آن را به جان خریده‌اند؛ نکته دیگر، حفظ موازنه در پرداختن به سازندگی خود و معاشرت با دیگران است؛ همیشه باید رزق فکری ـ روحی خلوت با خدا در شکل‌های نماز ، مناجات و ترتیل قرآن و غیره، پشتوانه معاشرت با مردم و ورود در مباحث اجتماعی ـ سیاسی باشد.
خصوصا در بخش‌هایی از قرآن، که محور مباحث، یکی از عناوین باشد تسلط بر مباحث آنها، ضرورت دارد؛ و آگاهی اجمالی و کلی کفایت نمی‌کند. «روانشناسی» مطالعه علمی رفتارها و فرایندهای ذهنی فرد، م. ب. که شامل مباحث «رشد، ادراک و شعور، یادگیری و یادآوری، انگیزش و هیجان، شخصیت و منش، تعارض و انطباق با محیط، بهداشت روانی و رفتار اجتماعی» م. ب. که بر اساس پنج نگرش متفاوت، (مکتب «ساختمانگرایی» نگرش عصبی و زیست شناسی به شعور و عناصر تشکیل دهنده آن، «کنش گرایی» توجه به یادگیری و سازگاری با محیط «سلوک و رفتار» نفی درون نگری و توجه به شرطی شدن، «روانکاوی» توجه به ضمیر ناخودآگاه، «گشتالت یا کل نگری» تکیه بر تجربه‌های ذهنی.) مورد تحلیل و بررسی واقع می‌شود.
«جامعه شناسی»، به مطالعه علمی چگونگی تکوین اجتماعات و نهادهای اجتماعی و شکل گیری حکومت‌ها می‌پردازد و از قوانین حاکم بر حرکت‌های اجتماعی و علل پیدایش و رشد و اعتلاء و سقوط جوامع، بحث می‌نماید. آیا حقوق صرف قرار داد هستند یا اینکه از حقیقتی برخوردارند؟ منشا جرم وجنایتها چیست؟ آیا باید به تربیت مجرم پرداخت یا باید او را به تناسب جرم، مجازات کرد؟ و غیره»، در فلسفه حقوق مورد بحث واقع می‌شود. سیاستگزاری اقتصادی هر نظام سیاسی از ضرورتهای اجتماعی ـ بین المللی و بینش فلسفی آن نظام، ناشی می‌شود. ۱.
۲۱ - ملکه‌ی استنباط ملکه استنباط نورانیتی موهوبی ـ اکتسابی است که از چهار عامل «وراثت، عنایت خدا، تعلیم و تربیت صحیح و سعی و تلاش وافر» ناشی می‌شود. «وراثت» نظر به طهارت مولد، تغذیه حلال و مناسب و استعدادهای موروثی و سهم عقلانی، دارد. «تعلیم و تربیت صحیح» نظر به روشهای صحیح تفکر و تعقل دارد تا که فرد را منطقی بار آورد و برخورد صحیح با وهم و خیال و فکر و عقل و احساس و قلب را فرا گیرد. «سعی و تلاش وافر» به اجتهاد مستمر علمی نظر دارد که موجب باروری و رشد و نضج عقل فطری می‌گردد.
در کنار اجتهاد مستمر علمی، تجربه‌ی عملی باعث فزونی عقل و قدرت سنجش و ارزیابی و تحقق ملکه استنباط می‌شود: «العقل غریزة یزید بالعلم و التجارب». «دراسة العلم لقاح المعرفة و طول التجارب زیادة فی العقل». «عنایت خدا» نظر به الطاف الهی دارد که به پاس ایمان و تقوای انسان به او عطاء می‌شود: «اتقوا فراسة المؤمن فانه ینظر بنور الله». (از فراست و تیزهوشی مؤمن پروا گیرید چرا که او با نور الهی می‌نگرد). «یا ایها الذین آمنوا ان تتقوا الله یجعل لکم فرقانا».
منبع: سبا/سوره۳۴، آیه۴۶. · المیزان، ج۵، ذیل آیه ۱۹ مائده، ص۲۶۷ به بعد · ج۱، ص۵، خطبه ۱ · جمعه/سوره۶۲، آیه۲. · بقره/سوره۲، آیه۷۸. · حدید/سوره۵۷، آیه۲۵. · بخش فلسفه، و اصول فلسفه و روش رئالیسم · شهید مطهری، آشنایی با علوم اسلامی، بخش کلام · شهیدمطهری، آشنایی با علوم اسلامی «بخش عرفان» · کاظم شانه چی، روایة الحدیث و درایة الحدیث · توبه/سوره۹، آیه۱۲۲. · شعراء/سوره۲۶، آیه۱۴۹۱۴۶. · قیامت/سوره۷۵، آیه۴۰۳۶. · دروس فی علم الاصول، ج۲، ص۱۱ · ج۱، ص۱۶۶، خ۱۷۳ · ج۱، ص۸۱، خ۹۳ · ج۳، ص۲۸۲، در ترجمه عمر · نحل/سوره۱۶، آیه۴۴ · کاظم شانه چی، علم الحدیث و درایة الحدیث · التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۱۸۹ · التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۱۹۱ · التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۶۴، ۸۸ تا ۹۰) · ج۴، ص۱۷ · روم/سوره۳۰، آیه۹. · شهید مطهری، جامعه و تاریخ · یوسف/سوره۱۲، آیه۱۰۹ · آل عمران/سوره۳، آیه۱۳۷ · عنکبوت/سوره۲۹، آیه۲۰ · یوسف/سوره۱۲، آیه۱۱۱ · نحل/سوره۱۶، آیه۳۶. · نمل/سوره۲۷، آیه۶۹. · المیزان ۳۵ ذیل آیه ۷، آل عمران · انفال/سوره۸، آیه۲۹. · ج۱، ص۱۷، خطبه۱۶ · اتکین سون، درآمدی بر روانشناسی · میزان الحکمه، ج۳، ص۲۰۵۰ · میزان الحکمه، ج۲، ص۸۶۲ · میزان الحکمه، ج۳، ص۲۳۹۴
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.