۹۰ قواعد فق... دین حنیف سهل و آسان. اگر احکام حرجی و عسر آفرین در دین وجود می داشته صحیح نبود که حضرت (ص) دین را به مجموعه ای سهل و آسان توصیف کند ریه و) روایت زراره مطابق این روایت، حضرت باقر (ع) فرموده است که سمرة بن جندب در کنار خانه مردی از انصار درخت نخلی داشت؛ به گونه ای که ناگزیر بود برای رسیدن به آن از خانه آن شخص عبور کند، سمره گاهی بدون اجازه و سرزده وارد خانه انصاری می شد و با اینکه از سوی او مورد اعتراض قرار می گرفته توجهی نمی کرد تا آنکه نزد رسول خدا (ص) علیه او شکایت شد. حضرت به وی فرمود که در موقع ورود باید اجازه بگیرد، ولی او نپذیرفت. حضرت فرمود هن چقدر بخواهی به تو پول می دهم و در عوض تو درخت را به من بفروش؛ اما سمره امتناع کرد. حضرت فرمود که در مقابل آن برای تو درختی در بهشت قرار می دهم که باز هم مورد قبول سمره واقع نشد. در پایان حضرت خطاب به شخص انصاری فرمود: برو و آن درخت را بکن و به طرف سمره بیندازد، زیرا در اسلام ضررو چون یکی از معانی ضرار ضیق و تنگی است و حتی بعضی در این حدیث لفظ ضرار را در همین معنی متعین دانسته اند، ولا ضَرَرَ وَلا ضرار فی الإسلام، یکی از مبانی عمده قاعده نفی عسر و حرج محسوب می شود. به ویژه آنکه مورد روایت نیز حرج و فشاری بوده است که در اثر ورود غیر مجاز و ناگهانی سمره به خانه انصاری برای او و خانواده اش ایجاد می شده است.
بدین ترتیب روایات مذکور و برخی دیگر از روایات که به همین مضمون وارد شده است و برای پرهیز از زیاده گویی از ذکر آنها خودداری می شود، در مجموع به طور صریح یا ضمنی بر نفی حرج به عنوان یک اصل و قاعده کلی قابل اعمال در همه ابواب حقوق اسلامی دلالت دارد و مبنای فقهی مسلمی برای آن به شمار می رود.
ن. ب. ا. به اعتقاد امامیه اجماع فقط در صورتی از ادلو اربعه و در ردیف کتاب سنت و عقل به عنوان مبنای احکام شرعید به شمار می رود و واجد حجیت است که کاشف از رأی معصوم (ع) باشد، در مواقعی که مینای اجماع فقها دلیل عقلی و یا نقلی باشد و پر آن اساس حکمی را استنباط کرده باشند، چنین اجماعی از حجیت لازم برخوردار نبوده، برای دیگران اعتباری ندارد؛ زیرا فقهای دیگر باید به نحو استقلال آن دلیلی را که مبنای اجماع مجمعین واقع شده، مورد بررسی قرار داده حکم شرعی را از آن استخراج کنند؛ چرا که در این گونه موارد، فهم و استنباط هر مجتهدی فقط برای خود او حجت است و برای دیگران نمی تواند حجت و معتبر باشد.
بدین ترتیب در اثبات قاعده نفی عسر و حرج نیز اگر گفته شود که یکی از مبانی فقهی آن اجماع علمای اسلام پر عدم جواز جعل حکم حرجی است، چنین ادعایی مقبول نیست؛ زیرا دلیل اجماع کنندگان در واقع همان آیات و روایاتی است که در مباحث قبل مورد بررسی قرار گرفت. به علاوه چون اکثر علما به این مسئله اشاره نکرده اند، ادعای استقرار چنین اجماعی مشکل و مورد تردید است.
بی تردید اگر عسر و حرج ناشی از یک تکلیف، خارج از طاقت انسان باشد و یا موجب اختلال نظام زندگی فرد و جامعه شود، به حکم عقل چنین حکمی از انسان برداشته می شود؛ ولی در بحث از مبنای عقلی قاعده نفی عسر و خرج، بحث از عسر و حرجی که از طاقت بشر بیرون باشد و باعث اختلال نظام زندگی شود، به هیچ وجه مطرح نیست؛ زیرا همان طور که گفته شده است منظور از عسر و خرج در این قاعده، عسر و حرجی است که در محدوده طاقت بشر است، اما عادتاً تحمل آن سخت است و موجب قرار گرفتن مکلف در تنگنا و مضیقه می شود. بدین ترتیب در این موارد، دلیل عقل باید به بیان قبح چنین تکلیفی بپردازد، نه اینکه مثبت نفی احکام خارج از طاقت انسان باشد.
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
