فتح مکه: جریانات قبل از فتح مکه

قبل از فتح مکه وقایعی رخ داده است. ۶. ۱ - ورود پیامبر به مکه پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) در سال هفتم هجرت (یک سال قبل از فتح مکّه) طبق عهدنامه صلح حدیبیه مجاز بود برای عمره قضاء به مکّه برود و سه روز در مکّه برای انجام مناسک حجّ بماند، آن حضرت همراه دو هزار نفر مسلمان، به مکّه رفتند و به انجام مناسک عمره پرداختند...، مردم مکّه از زن و مرد و کوچک و بزرگ، پروانه‌وار، دور شمع وجود پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) حلقه زده بودند و به آن حضرت می‌نگریستند و جمال زیبای او، دیدگانشان را خیره نموده بود. هنگامی که غرّش: «لَبَّیکَ، اَللّهُمَّ لَبَّیکَ» مسلمانان قطع می‌شد، عبدالله بن رواحه در پیشاپیش مسلمانان، با حنجره‌ای نیرومند و فریادی بلند، رَجَزْ می‌خواند، که از اشعار او است: خَلُّوا بَنِی الْکُفّارِ عَنْ سَبِیلِهِ خَلُّوا فَکُلّ الْخَیر مِنْ قَبُولِه یا رَبَّ اِنّی مُؤْمِنٌ بِقیلِهِ اَعْرِفْ حَقّ اللهِ فِی قَبُولِه یعنی: «ای فرزندان کفر، راه را برای رسول خدا بگشائید، بدانید که همه سعادت در قبول رسالت او است، پروردگارا! من به گفته آن حضرت ایمان دارم و حق و فرمان خدا را در قبول رسالتش می‌شناسم. از این جهت، فتح مکّه بزرگترین دستاورد اسلام شمرده می‌شد، و مسلمانان با فتح مکّه از نظر سیاسی، به بزرگترین امتیاز، دست یافتند و از زندگی سخت و دشوار، به زندگی بهتری نایل شدند؛ بر همین اساس، در قرآن آمده است:«پاداش انفاق و جنگ قبل از فتح مکّه، با انفاق و جنگ بعد از فتح مکّه، یکسان نیست، چرا که انفاق و جنگ قبل از فتح به مراتب دشوارتر و در نتیجه پاداش آن بیشتر است.»، چنان‌که در قسمتی از آیه ۱۰ سوره حدید می‌خوانیم: ( لا یسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ أُولئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَه مِنَ الَّذِینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا ) «کسانی که قبل از پیروزی (و فتح مکّه) انفاق و پیکار نمودند، با کسانی که بعد از فتح (مکّه) انفاق کردند و جنگیدند، یکسان نیستند گروه اول بلند مقام‌تر از گروه دوم می‌باشند.» از این آیه به خوبی می‌توان به اهمیت فتح بزرگ مکّه پی برد. ۶. ۳ - ترک جنگ در مکّه در ماجرای «عمره قضاء» که در سال هفتم هجرت واقع شد، پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) همراه با ۱۴۰۰ نفر مسلمان وارد مکّه شدند و به انجام مناسک عمره پرداختند، (چنان‌که قبلاً خاطر نشان گردید)، هنگامی که کاروان پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) به سوی مکّه می‌آمدند، بیم آن داشتند که مشرکان هم‌چون سال قبل (سال ششم هجرت) مانع ورود آنها به مکّه گردند و یکی از شرایط صلح حدیبیه را (مبنی بر این که سال بعد برای انجام عمره و توقف سه روز در مکّه مجاز هستید) نقض نمایند، و در نتیجه جنگی واقع شود، با این‌که پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) از جنگیدن در ماه حرام (ذیقعده) آن هم در مکّه، حرم امن خدا منع شده بود. پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) در این فکر بود که چه باید کرد؟ جبرئیل امین فرود آمد و این آیه (۱۹۰ سوره بقره ) را بر پیامبر نازل کرد: ( وَ قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یقاتِلُونَکُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا یحِبُّ الْمُعْتَدِینَ ) «و در راه خدا با کسانی که با شما می‌جنگند، نبرد کنید، از حدّ، تجاوز نکنید که خدا متجاوزان را دوست نمی‌دارد.» به این ترتیب، پیامبر دریافت که نباید جنگ کرد، ولی اگر جنگ از ناحیه دشمن شروع شود، باید دفاع کرد و با آنها جنگید و در عین حال، کاملاً رعایت حدِّ احترام مکّه را نمود که جنگی واقع نشود. ۶. ۴ - فرمان استتار قبل از حرکت سپاه اسلام به سوی مکّه، پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) بی‌درنگ دستور داد، راه مدینه و مکّه و اطراف را به طور دقیق کنترل کنند و راه مدینه را به خارج قطع کنند، تا هیچ کس نه از مدینه خارج گردد و نه از خارج وارد مدینه شود، هدف از این دستور این بود که مسلمانان با رعایت اصل استتار وارد مکّه شوند و بدون خونریزی مکّه را فتح نمایند و مشرکان را قبل از آن که بسیج شوند، غافلگیر نمایند، پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) برای این کار مهم، نگهبانانی را مأمور ساخت و حارثة بن نعمان را سرنگهبان و مسؤول تنظیم کار نگهبانان، قرار داد، حارثه از نگهبانان بازرسی می‌کرد و یک روز او به همراه رسول خدا (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) نزد آنها رفت و اوضاع را از آنها پرسید، آنها گفتند: «ما کسی را ندیدیم که از چشم انداز ما عبور کند، آنان نزد یکی دیگر از نگهبانان به نام حطّاب، آمده و از او پرسیدند، او گفت: «من زن سیاه چهره‌ای را دیدم که از سرزمین حرّه (نقطه‌ای نزدیک مدینه) به طرف پایین سرازیر شد و رفت...» که آن زن همان ساره بود که ماجرای دستگیری او را در آینده خاطر نشان می‌سازیم. جالب این‌که مسأله استتار به گونه‌ای دقیق بود که حتی غالب مسلمانان نمی‌دانستند که این فرمانِ بسیج برای رفتن به کدام ناحیه است و پس از حرکت فهمیدند که تصمیم بر فتح مکّه گرفته شده است و پیامبر به قدری به موضوع مخفی نگهداشتن اسرار جنگی مراقب بود که حتی در این زمینه از خدا استمداد می‌کرد و عرض می‌نمود: «اَللّهُمَّ خُذِ الْعُیونَ عَنْ قُرَیش حَتّی نأتیها فی بَلَدِها» «خداوندا! چشم‌های (یا جاسوس‌های) قریشیان را نابینا کن؛ مقوقس از پاسخ بجای حاطب، خوشوقت شد و گفت: تو شخص دانشمندی هستی و از نزد دانشمندی به اینجا آمده‌ای. ولی همین حاطب با آن همه سابقه درخشان در یک جریان سیاسی، لغزش کرد و محکوم اسلام شد، توضیح این‌که حاطب پس از قبول اسلام، تنها به مدینه مهاجرت کرد و خانواده و اموالش را در مکّه گذاشته بود، مشرکان به خانواده حاطب پیشنهاد کردند که برای حاطب نامه بنویسد تا آنها را از تصمیم پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) آگاه کند. این نامه را با مبلغی پول به ساره داد، تا او مخفیانه نامه را به سران مکّه برساند، حاطب در این‌جا مرتکب لغزش سیاسی شد و به خاطر خانواده‌اش، به فاش ساختن یکی از مهم‌ترین اسرار نظامی پرداخت. ۶. ۶ - دستگیری زن جاسوس ساره نامه را گرفت و مخفیانه به سوی مکّه روانه شد، پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) از راه وحی از جریان آگاه گردید، فوراً سه یار رشید خود، علی (علیه‌السلام) و زبیر و مقداد را خواست و آنها را مأمور نمود که سریع، خ. ر. ب. ساره برسانند، و او را دستگیر نموده و نامه را از او بگیرند. ۶. ۷ - حکم رابطه تاکتیکی با دشمن علی (علیه‌السلام) نامه را به حضور پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) رساند، پیامبر دستور داد، حاطب (نویسنده نامه) را حاضر کردند، به او فرمود: «چرا این نامه را نوشته‌ای؟» او معذرت خواست و اظهار پشیمانی کرد و گفت: «حقیقت این است که من از وقتی که مسلمان شدم، به کفر برنگشتم و به شما خیانت ننمودم، و از آن وقتی که از مکّه به مدینه مهاجرت کردم، بیگانگان را به دوستی نگرفتم، ولی نظر به این‌که هر یک از مهاجران، خویشانی داشتند و خانواده خ. ر. ب. خویشان خود سپردند، اما من در مکّه خویشاوندی نداشتم خواستم چنین کمکی به مشرکان بکنم تا خانواده‌ام را از خطر حفظ کنم.» در همین هنگام بود که آیه آغاز سوره ممتحنه نازل گردید، تا سایر مسلمانان نیز بدانند و چنین کاری نکنند: ( أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیاءَ تُلْقُونَ إِلَیهِمْ بِالْمَوَدَّه ) «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، دشمن من و دشمن خ. ر. ب. دوستی نگیرید، و با دشمنان طرح دوستی برقرار مسازید، چرا که آنها منکر راه شما هستند، پیامبر و شما را از شهر خود بیرون می‌کنند به جرم این که به پروردگارتان ایمان آورده‌اید، اگر شما برای جهاد در راه من و برای کسب خشنودی من بیرون آمده‌اید؛ پس چرا با آنها مخفیانه دوستی می‌کنید و من به آن چه که شما پنهان یا آشکار می‌دارید آگاهم و هرکه از شما چنین کند از راه راست منحرف شده است.» حاطب با کمال شرمندگی، اظهار پشیمانی کرد، رسول اکرم (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) به خاطر سابقه درخشان او، عذر او را پذیرفت و او را بخشید، ولی آیه فوق تا قیام قیامت اعلام نمود که مسلمانان نباید جاسوسی برای کافران کنند و طرح دوستی استعماری با آنها داشته باشند و در حقیقت حاطب محکوم گردید. و این ماجرای قرآنی و تکان‌دهنده، خط بطلان به «تز رابطه تاکتیکی با دشمنان و بیگانگان» کشید، و هر گونه کمک به بیگانگان استعمارگر را از نظر اسلام، محکوم کرد و به راستی اگر آن زن جاسوس، دستگیر نمی‌شد و نامه زودتر به مکّه می‌رسید، جنگ خونینی در می‌گرفت که هزاران کشته بجا می‌گذاشت! ولی بیداری مسلمین و توجه آنها به اصول غافلگیر نمودن مشرکان و تاکتیک نظامی، موجب فتح مکّه بدون خونریزی گردید. ۶. ۸ - تنبیه حاطب هنگامی که امیرمؤمنان (علیه‌السلام) نامه حاطب را از ساره (زن جاسوس) گرفت و به حضور پیامبر آورد، پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) دستور داد، اعلام کنند تا مسلمانان در مسجدالنّبی (در مدینه) اجتماع نمایند تا این موضوع اعلام گردد؛ مسجد پر از جمعیت گردید، پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) نامه را به دست گرفت و بالای منبر رفت و پس از حمد و ثنا فرمود: «ای مردم! برای حفظ آنها از آسیب مشرکان، این نامه را نوشتم، نامه را به جهت این‌که شک در دین پیدا کرده باشم ننوشتم، عمر بن خطاب برخاست و به رسول خدا (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) عرض کرد: به من دستور بده حاطب را بکشم چرا که او منافق است، پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) فرمود: او از سربازان جنگ بدر است، گویی خداوند به آنها لطف کرد و آنان را بخشید، ولی او را از مسجد بیرون کنید، مسلمانان او را هُل می‌دادند تا این‌که از مسجد بیرونش کردند، اما او چشمش به سوی پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) بود، تا آن حضرت به حال او رقّت کند، رسول خدا (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) فرمود: رهایش کنید، سپس به حاطب فرمود: «تو را بخشیدم، از پیشگاه خداوند، طلب آمرزش کن که دیگر از این‌گونه جنایات مرتکب نشوی.» ۶. ۹ - تحقق وعده حق هنگامی که رسول خدا (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) از مکّه هجرت کرد، مشرکان تصمیم به قتل آن حضرت را داشتند، پیامبر مخفیانه از مکّه به سوی مدینه هجرت نمود. ) «آن کس که قرآن را بر تو فرض کرد، تو را به جایگاهت (زادگاهت) باز می‌گرداند.» سرانجام پس از گذشتن هفت سال از این وعده، پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) با سپاه نیرومند اسلام، مکّه را فتح کردند و پرچم اسلام را در آن‌جا به اهتزاز در آوردند و وعده خداوند تحقق یافت، از این‌رو همان‌گونه که قبلاً خاطر نشان گردید، پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) هنگامی که وارد مکّه شد، در کنار کعبه شکرگزاری نمود، به خصوص از صدق تحقق وعده خدا در مورد بازگشت به مکّه. منبع: کحل البصر، ص ۱۱۹ · مجمع البیان، ج ۲، ص ۲۹ · اعلام الوری، ص ۲۱۶ · سیره حلبی، ج ۳، ص ۳۴۹ · بحار الانوار، ج ۲۰، ص ۱۲۵ · قاموس الرجال، ج۳، ص۶۴ · الارشاد، ص۵۸ · مجمع البیان، ج ۷، ص ۴۶۴