«فرضیه جهان عادل» (Just-world Hypothesis)؛ وقتی تصور می‌کنیم هرکس همان چیزی را دریافت می‌کند که سزاوار آن است

«فرضیه جهان عادل» (Just-world Hypothesis)؛ وقتی تصور می‌کنیم هرکس همان چیزی را دریافت می‌کند که سزاوار آن است بختیار سیدنظامی | کارشناس رسمی دادگستری و دانش‌آموخته حقوق در ادامه بررسی سوگیری‌های شناختی مؤثر بر قضاوت و تصمیم‌گیری انسان، به یکی دیگر از خطاهای ذهنی مهم می‌رسیم: «فرضیه جهان عادل» (Just-world Hypothesis). این سوگیری زمانی شکل می‌گیرد که انسان تمایل دارد باور کند جهان اساساً نظامی منصفانه دارد و افراد در نهایت متناسب با اعمال، رفتار یا ویژگی‌های شخصی خود، پاداش یا مجازات دریافت می‌کنند. به بیان ساده، ذهن انسان گاهی برای حفظ احساس نظم و قابل پیش‌بینی بودن جهان، میان «آنچه برای افراد اتفاق افتاده» و «آنچه آنها سزاوار آن بوده‌اند» ارتباطی ایجاد می‌کند؛ حتی در مواردی که شواهد کافی برای چنین ارتباطی وجود ندارد. جملاتی مانند: «حقش بود»، «حتماً کاری کرده که به این روز افتاده»، «هر کسی نتیجه اعمال خودش را می‌بیند»، نمونه‌هایی از بازتاب این سوگیری در گفتار روزمره هستند. ▪ تعریف از منظر علوم شناختی فرضیه جهان عادل یک سوگیری شناختی است که بر اساس آن افراد تمایل دارند باور کنند: «هر کس آن چیزی را دریافت می‌کند که شایسته آن است.» در این چارچوب، موفقیت افراد معمولاً به شایستگی، تلاش و رفتار خوب آنان نسبت داده می‌شود و شکست، فقر، بیماری یا آسیب نیز ممکن است به اشتباه نتیجه ضعف، اشتباه یا ویژگی‌های منفی خود فرد تلقی شود. ملوین لرنر، روان‌شناس اجتماعی، از دهه ۱۹۶۰ میلادی این پدیده را مورد مطالعه قرار داد و نشان داد انسان‌ها هنگام مواجهه با رنج و بی‌عدالتی دیگران، گاهی برای حفظ تصور خود از نظم جهان، به جای پذیرش وجود عوامل پیچیده اجتماعی و محیطی، قربانی را مسئول وضعیت خود می‌دانند. ▪ فرضیه جهان عادل در فضای کارشناسی و دادرسی این سوگیری می‌تواند در فرآیند کارشناسی، ارزیابی ادله و قضاوت تخصصی نیز اثرگذار باشد: ۱. نسبت دادن نتیجه به ویژگی‌های شخصی به جای بررسی عوامل واقعی گاهی ممکن است کارشناس یا قاضی، بدون بررسی کامل عوامل مؤثر، وضعیت یک فرد را نتیجه مستقیم تصمیم‌ها یا ویژگی‌های شخصی او بداند. برای مثال، در اختلافات ملکی، ممکن است زیان یک طرف صرفاً به «بی‌احتیاطی او» نسبت داده شود، در حالی که عوامل دیگری مانند ابهام قوانین، عملکرد دستگاه‌ها، شرایط اقتصادی یا خطاهای سیستمی نیز در ایجاد وضعیت مؤثر بوده‌اند. ۲. سرزنش ناخودآگاه ذی‌نفع یا زیان‌دیده یکی از پیامدهای مهم این سوگیری، پدیده‌ای به نام «سرزنش قربانی» است. در این حالت، ذهن به جای تمرکز بر علت واقعی خسارت یا بی‌عدالتی، تمایل پیدا می‌کند که فرد آسیب‌دیده را مسئول وضعیت خود بداند. ۳. ساده‌سازی بیش از حد مسائل پیچیده بسیاری از پرونده‌های کارشناسی نتیجه تعامل عوامل متعدد فنی، حقوقی، اقتصادی و اجتماعی هستند. فرضیه جهان عادل ممکن است باعث شود ذهن، یک علت ساده و اخلاقی برای یک نتیجه پیچیده پیدا کند. ▪ چرا دچار فرضیه جهان عادل می‌شویم؟ ۱. نیاز ذهن به احساس کنترل بر جهان پذیرش اینکه ممکن است افراد بی‌گناه نیز دچار حادثه، شکست یا زیان شوند، برای ذهن انسان دشوار است. باور به اینکه «افراد نتیجه اعمال خود را می‌بینند» احساس امنیت و کنترل بیشتری ایجاد می‌کند. ۲. کاهش اضطراب ناشی از بی‌عدالتی وقتی انسان با رنج دیگران مواجه می‌شود، ممکن است پذیرش اینکه جهان همیشه قابل پیش‌بینی و عادلانه نیست، موجب اضطراب شود. ذهن برای کاهش این ناراحتی ممکن است به این نتیجه برسد که: «حتماً دلیلی وجود داشته است.» ۳. تأثیر باورهای فرهنگی و اجتماعی بسیاری از فرهنگ‌ها دارای آموزه‌هایی درباره رابطه میان عمل و نتیجه هستند؛ مانند: «هر چه بکاری همان را درو می‌کنی.» این آموزه‌ها در بسیاری موارد نقش اخلاقی مثبت دارند، اما تعمیم افراطی آنها می‌تواند موجب قضاوت نادرست درباره موقعیت‌های پیچیده انسانی شود. ▪ نقش این سوگیری در عملکرد کارشناسان کارشناس رسمی دادگستری باید مراقب باشد که میان «مسئولیت حقوقی» و «قضاوت اخلاقی درباره افراد» تفاوت قائل شود. وظیفه کارشناس، کشف رابطه فنی و تخصصی میان علت و معلول است، نه تعیین اینکه چه کسی از نظر اخلاقی سزاوار وضعیت موجود بوده است. کارشناس حرفه‌ای باید از خود بپرسد: ▫ آیا نتیجه کارشناسی بر اساس اسناد، داده‌ها و ضوابط فنی به دست آمده یا تحت تأثیر برداشت شخصی از رفتار افراد قرار گرفته است؟ ▫ آیا زیان یا موفقیت یک فرد واقعاً ناشی از عملکرد اوست یا عوامل بیرونی نیز در آن نقش داشته‌اند؟ ▫ آیا در تحلیل موضوع، احتمال خطای سیستم، شرایط محیطی یا عوامل خارج از کنترل افراد بررسی شده است؟ ▫ آیا من در حال ارزیابی «واقعیت فنی» هستم یا ناخودآگاه درباره «شایستگی اخلاقی افراد» قضاوت می‌کنم؟ ادامه مطلب در بخش comment 1 comment 5 1⃣ Add a comment 2⃣ Add a comment 3⃣ Add a comment 4⃣ 5⃣ Add a comment