شرایط استماع دعوا — در توضیح شرط اول تحقق دعوا باید

به حق و توانایی قانونی مدعی برای مراجعه به مراجع صالح به منظور احقاق حق انکار یا تضییع شده دعوا گفته میشود. یکی از اساتید آیین دادرسی مدنی در این مورد می فرمایند: دعوا توانایی قانونی مدعی حق تضییع یا انکار شده در مراجعه به مراجع صالح در جهت به قضاوت گذاردن وارد بودن یا نبودن ادعا و ترتب آثار قانونی مربوطه است. این حق برای هر شخص ممکن است وجود داشته باشد. برای رسیدگی دادگاه به یک موضوع به عنوان دعوا لازم است که اولاً موضوع خواسته شده عنوان دعوا داشته باشد و به عبارت دیگر ماهیت دعوا داشته و مبتنی بر اختلاف و نیازمند حل و فصل باشد مصداق مفهوم کلی دعوا باشد و ثانیاً شرایط دعوا رعایت شده باشد. در توضیح شرط اول تحقق دعوا باید توجه داشت که دادگاه اصولاً مرجع حل و فصل دعاوی است نه مرجع صدور گواهی، مگر اینکه دخالت دادگاه و صدور گواهی توسط آن در قوانین پیش بینی شده باشد. به عنوان مثال به موجب ماده ۱۱۳۳ قانون مدنی طلاق حق مرد است و دخالت دادگاه برای اعمال این حق صرفاً در حد صدور گواهی عدم امکان سازش است که در ماده ۲۴ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱ مقرر شده است. ولی چنین مواردی در قوانین زیاد به چشم نمی خورد. لذا چنانچه طرفین معامله با هم اختلافی نداشته باشند و حقی از سوی ایشان تضییع یا انکار نشده باشد نمی توانند صرفاً برای تأیید معامله یا مالکیت و دیگر حقوق خود یا امضاء و تعهدات طرف مقابل به دادگاه مراجعه نمایند. در این موارد اصطلاحاً گفته موضوعی ب. ت. ب. سبب أن وصف دعوا نداشته باشد نمی توان گفت که دعوا» قابلیت استماع را ندارد؛ چون چنین موضوعی اساساً دعوا محسوب نمی شود تا بتوان آن را قابل استماع یا غیر قابل استماع خواند. البته این حقوقدان محترم تکلیف دادگاه و خوانده در مواجهه با چنین دادخواستی را مشخص نفر موده اند. ولی در رویه قضایی چنانچه شخص خواهان چنین خواسته ای را در قالب دادخواست مطرح نماید قرار عدم استماع دعوا صادر می گردد. نگارنده با این رویه موافق است؛ چراکه در این فرض از باب تسامح به چنین خواسته ای هم دعوا اطلاق میشود چنانکه در اصول فقه در بحث صحیح و اعم به عقد باطل هم عقد اطلاق می شود. در وهله دوم طرح دعوای محقق شده خود مستلزم وجود شرایطی است که در صورت فقدان آنها دادگاه اگرچه وارد رسیدگی به شکل دعوا می شود ولی به ماهیت آن ورود نمی کند، بلکه قرار رد دعوا یا عدم استماع دعوا صادر می نماید. به عنوان نمونه در پرونده کلاسه ۹۵۰۹۹۸۳۸۳۰۳۰۰۰۸۳ شعبه اول دادگاه عمومی بخش گندمان آقای شز د. ب. ط. وراث مرحوم ح.ع. به خواسته الزام به فک رهن و تنظیم سند رسمی انتقال معادل یک قطعه زمین به مساحت ۲۵۰۰ متر مربع تقدیم دادگاه نمود. با استعلام ثبتی مشخص شد که سابقاً از این ملک فک رهن به عمل آمده است. لذا نهایتا دادگاه در خصوص خواسته تک رهن قرار عدم استماع دعوی صادر نمود به جهت اینکه خواسته تحصیل حاصل است و دعوا محقق نشده است. ولی در خصوص دعوای تنظیم سند رسمی انتقال حکم مقتضی طی دادنامه شماره ۹۶۰۹۹۷۳۸۳۰۳۰۰۲۷۳ مورخ ۱۳۹۶/۵/۱۸ صادر نمود. همچنین در پرونده کلاسه ۹۰۰۹۹۸۳۸۲۳۲۰۰۵۱۰ شعبه دوم دادگاه عمومی شهرستان لردگان خواهان د. ب. ط. وراث مرحوم گودرز ج. به خواسته تأیید و تنفیذ قولنامه مورخ ۱۳۹۸۴/۲ بین خواهان و مورث خواندگان تقدیم دادگاه نمود. نهایتاً دادگاه با این استدلال که انکار یا تضییع حقی از جانب خواندگان یا مورث ایشان رخ نداده و دعوایی محقق نشده است تا موجد حق مراجعه خواهان به دادگاه با تکلیفی برای دادگاه باشد قرار عدم استماع دعوا طی دادنامه شماره ۹۰۰۹۹۷۳۸۲۳۲۰۰۵۱۰ مورخ ۱۳۹۰/۱۱/۱۲ صادر نمود. در نمونه ای دیگر در پرونده کلاسه ۹۷۰۹۹۸۳۸۳۴۴۰۰۳۶۱ شعبه اول دادگاه عمومی حقوقی شهرستان بن خواهان د. ب. ط. خ. م. ب. اعسار از پرداخت محکوم به تقدیم دادگاه نمود. دادگاه با عنایت به اینکه شخص ثالث برای پرداخت و وصول محکوم به مالی معرفی کرده بود که . لازم به توضیح است که برخی دادگاه ها قرار رد دعوا را یک قرار عام نسبت به قرار عدم استماع دعوا این شرایط در فقه عمدتاً تحت عنوان شرایط صحیح بودن دعوا و در حقوق آیین دادسی مدنی تحت عنوان شرایط طرح دعوا یا موارد صدور قرار رد دعوا مورد بحث قرار گرفته است و قاعدتاً عدم احراز آنها موجب رد دعوا می گردد. با بررسی کتب فقهی به این نتیجه می رسیم که فقها در بحث شرایط استماع دعوا شرط نکرده اند که دعوا باید به صورت یا شکل خاصی مطرح شود تا مسموع واقع گردد و شرایط مطرح شده از سوی ایشان برای استماع دعوا به ماهیت حق مورد مطالبه و اهلیت تمتع و استیفا برمی گردد. به عبارت دیگر شرایط استماع دعوا در فقه همان شرایطی است که در قانون جدید آیین دادرسی مدنی از آنها تحت عنوان ایرادات یاد شده است و عدم وجود آنها باعث رد دعوا می گردد. در مبحث آتی به بررسی اجمالی این شرایط شرایط استماع دعوا می پردازیم ولی بررسی تفصیلی آنها از حوصله بحث خارج است و در کتب و مقالات آیین دادرسی مدنی به کرات در مورد آنها بحث و بررسی صورت گرفته است. برای استماع دعوا شرایطی مقرر شده که برخی از آنها مربوط به مدعی و برخی از آنها مربوط به نفس دعوا و یا خواسته دعوا است و در ادامه در دو مبحث به آنها اشاره میشود.