/ قاعده ی اکراه — حضور مکره و غیاب وی مورد توجه

مکره، اکراه به معنای حقیقی تلقی نمی شود. این امر نیز مساله ای موضوعی است و در هر مورد اوضاع و احوال اکراه و موقعیت مکره و مکره و غلبه ی ظن مبنی بر فعلیت یافتن تهدید در صورت امتناع باید مورد توجه واقع شود. حضور مکره و غیاب وی مورد توجه و بحث فقها واقع شده است. گروهی از آنان غیبت مکره را موجب زوال اکراه دانسته بر همین اساس اقدام مکره را در غیاب مکره خالی از هر نوع اکراهی دانسته اند. در همین راستا در ماده ی ۱۰۰۵ المجله که بر پایهی فقه مذهب حنفی تدوین شده است چنین می خوانیم ان فعل المکرة المکرة علیه فی حضور المجبر أو عنه کان الاکراه معتبرً أما اذا فعله فی غیاب المجیر أو عنه فلا یعتبر لانه یکون قد فعله بعد زوال الاکراه هرگاه مکره عمل مورد اکراه را در حضور اکراه کننده با همکار او انجام دهد معنای اکراه صدق می کند؛ ولی چنانچه در غیاب وی انجام دهد اکراه محسوب نخواهد شد؛ زیرا عمل مزبور پس از زوال اکراه انجام گرفته است. چنانکه پیداست این دیدگاه فقهی قائل به ملازمه میان غیبت اکراه کننده و زوال اکراه است؛ اما از آنجا که اساس مسأله ی اکراه بروز خوف در مکره و عروض حالت اضطرار، الجاء و ناچاری در وی است باید این قول فقهی را منصرف به مواردی بدانیم که به اعتقاد مکره غیاب اکراه کننده موجب زوال اکراه هر چند به طور موقت می شود. بدین سان مادام که خوف مورد نظر در نفس مکره وجود داشته باشد اکراه تحقق یافته است؛ هرچند اکراه کننده حضور نداشته باشد. بالعکس مادامی که خوف مزبور در میان نباشد اکراه غیر متحقق است؛ هر چند اکراه کننده حاضر باشد. به بیان ساده تر، ضابطه ی تحقق اکراه وجود تهدید و ترس حاصل از آن است؛ نه مسایل و شرایط جنبی، از جمله حضور یا غیبت اکراه کننده در این زمینه سرخسی می نویسد: ولو أن هؤلاء اللصوص قالوا شیئاً من ذلک للرجل و الرجل لا یری أنهم یقدمون علیه لم یسعه الاقدام علی المحرم، لأن المعتبر خوف التلف ولا یصیر خائفاً من التلف اذا کان یعلم الهم لا یقدمون علیه و ان هددوه به ا سرخی المبسوط، ج ۲۴، ص ۵۰ چنانچه دزدان مسلح شخصی را برای انجام عملی حرام تهدید به قتل نمایند؛ ولی شخص تهدید شده به عدم اقدام آنان مطمئن باشد مجاز نیست عمل حرام را انجام دهد؛ زیرا معیار، خوف تلف است و ب. ت. ب. اینکه وی مطمئن به عدم اقدام آنان است خوف صدق نمی کند؛ هر چند که آنان تهدید کرده باشند.