دعاوی اعسار و تعدیل / ۶۳۵ — به دلالت ماده ۵۰۵ قانون آیین دادرسی

آیا دادگاه ملزم است شهود را دعوت و استماع شهادت کند؟ به طور کلی چه در دعوای اعسار از هزینه دادرسی و چه در دعوای اعسار از محکوم به حضور شهود در دادگاه رسیدگی کننده و استماع شهادت آنان منوط به احراز ضرورت این امر از طرف دادگاه است و رسیدگی و صدور حکم بر مبنای شهادت کتبی بدون حضور و استماع شهادت آنها قانوناً بلا اشکال است ... نظریه مشورتی شماره ۷/۹۷/۳۱۰۲ مورخ (۱۳۹۷/۱۱/۲۳ برخلاف دعاوی دیگر در دعوای اعسار اگر دادگاه استماع شهادت شهود را ضروری بداند، معمولاً رویه این گونه است که قراری دائر بر استماع شهادت شهود صادر نمی کند؛ بلکه به همراه دستور تعیین وقت دستور میدهد تا خواهان شهود خود را در جلسه رسیدگی حاضر نماید. ۱۰ - آیا دادگاه می تواند قسمتی از ادعای اعسار را بپذیرد و درباره قسمت دیگر خواهان را ملزم به پرداخت هزینه دادرسی نماید؟ مستفاد از ماده ۵۱۴ قانون آیین دادرسی مدنی چنین تصمیمی اشکال قانونی ندارد و در محاکم مرسوم است. ولی اگر دادگاه نسبت به قسمتی از هزینه دادرسی مثلاً ۵۰) دعوا را پذیرفته و حکم به اعسار داده باشد در خصوص مابقی ادعا (۵۰ از هزینه دادرسی) باید حکم بر بطلان دعوا صادر کند و نباید این قسمت را بدون اظهار نظر بگذارد. در مرحله تجدیدنظر نیز اگر خواهان تجدید نظر خواهی کند به همین روش هزینه دادرسی اخذ میشود در فرض ما ۵۰ هزینه دادرسی) - تقسیط هزینه دادرسی رویه مرسومی بین محاکم نیست، اما صدور آن اشکال قانونی ۱۶۳۶ ارکان دعاوی حقوقی در پرتو رویه قضایی (جلد دوم) ندارد. ولی باید توجه داشت صدور آن بعضاً باعث اشکالات اجرایی میشود. ۱۱ آیا خواهان می تواند پس از صدور اخطار رفع نقص مبنی بر پرداخت هزینه دادرسی به جای پرداخت هزینه دادرسی دعوای اعسار مطرح کند؟ به دلالت ماده ۵۰۵ قانون آیین دادرسی مدنی که طرح دعوای اعسار به صورت جداگانه را تجویز کرده است، اشکال قانونی بر این امر مترتب نیست. بنابراین دادگاه تا تعیین تکلیف دعوای اعسار باید منتظر بماند. زیرا طرح دعوای اعسار رفع نقص محسوب نمی شود. ۱۲ - چنانچه پس از اخطار رفع نقص مبنی بر پرداخت هزینه دادرسی خواهان دادخواست اعسار مطرح کند و حکم بر بطلان دعوای اعسار صادر شده و قطعی شود، آیا دادگاه مجدداً باید اخطار رفع نقص ارسال کند یا اخطار بار اول کافی است؟ به نظر می رسد ارسال اخطار رفع نقص به صورت مجدد با انصاف سازگارتر باشد، چراکه اگر بر فرض مثال از رأی بدوی تجدید نظر خواهی شده باشد، پس از قطعیت، پرونده بین دادگاه بدوی و تجدید نظر در رفت و آمد است و تکلیف خ. م. ب. پرداخت هزینه دادرسی و ارائه فیش واریزی مشخص نیست و او را سردرگم می نماید. بنابراین، نظر اداره حقوقی در عمل باعث ایجاد مشکلات اجرایی خواهد شد. ۱۳ به دلالت قسمت اخیر ماده ۵۰۷ قانون آیین دادرسی مدنی حکم صادره در خصوص اعسار از پرداخت هزینه دادرسی در هر حال حضوری است و حکم غیابی فاقد مصداق است. اداره حقوقی در نظریه مشورتی شمارهٔ ۷۱۹۸/۶۴۸ مورخ ۱۳۹۸/۴/۳۱ حکم صادره دربارهٔ اعسار از پرداخت محکوم به را نیز در هر حال حضوری دانسته است. ۱۴ - استعلام از وضعیت مالی خواهان در دعوای اعسار از پرداخت محکوم به تکلیف دادگاه ۱۵ تقدیم مجدد دادخواست اعسار علی رغم صدور حکم بر بطلان دعوای اعسار اول خواهان نمیتواند پس از صدور حکم مبنی بر بطلان دعوای اعسار و قطعیت آن مجدداً دادخواست اعسار تقدیم کند زیرا هر چند اعسار از مسائل حدوثی به شمار می آید، ولی خواهان در هر پرونده صرفاً یک مرتبه مجاز به تقدیم دادخواست اعسار است، چراکه ملاک وضعیت مالی خواهان در زمان تقدیم دادخواست است. بنابراین دادگاه بدون توجه به دادخواست دوم به رسیدگی خود ادامه می دهد. در خصوص دادخواست دوم می تواند صرفاً با دستور پرونده را بایگانی نماید و یا به طور جداگانه و بدون تأثیر در پرونده اصلی قرار عدم استماع دعوا صادر نماید. نظریه مشورتی شماره ۷/۹۹/۱۲۶۵ مورخ ۱۳۹۹/۹/۸ مؤید این نظر است. سؤال: اگر دعوای اعسار با قرار عدم استماع مواجه شود، آیا خواهان می تواند مجدداً دادخواست اعسار مطرح کند؟ هر چند امکان تقدیم دادخواست به صورت مجدد میتواند بعضاً موجبات سوءاستفاده را فراهم آورد ولی اداره حقوقی قوه قضائیه در نظریه مشورتی شماره ۷/۹۵/۲۳۸۰ مورخ ۱۳۹۵/۰۹/۲۴ نظر مثبت داشته و این چنین بیان نمود: در مواردی که دعوای اعسار از پرداخت هزینه دادرسی به صورت شکلی و با صدور قرار رد می شود دفتر دادگاه باید به وی برای پرداخت هزینه دادرسی اخطار رفع نقص صادر کند و چون به دعوای اعسار وی قبلاً به طور ماهوی رسیدگی نشده است تقدیم مجدد دادخواست اعسار از پرداخت هزینه دادرسی در مهلت اخطار رفع نقص بلامانع به نظر می رسد، ولی در صورت رد شکلی دادخواست اخیر صدور اخطار رفع نقص مجدد منتفی است.» ۱۶ اعسار از پرداخت هزینه دادرسی در دادگاه خانواده چگونه است؟ طرح و رسیدگی به دعوای اعسار در دعاوی خانوادگی متفاوت است زیرا وفق ماده ۵ قانون حمایت خانواده ضرورتی به طرح دعوای اعسار نیست و به صرف درخواست کفایت می کند، همچنین رسیدگی آن بدون تشریفات آیین دادرسی مدنی بوده و حتی می تواند بدون صدور حکم و اظهارنظر به صورت نفیاً یا اثباتاً در قالب تصمیم قضایی باشد.