فصل نخست پیش دعوا یا اظهارنامه ۴۷ — مطالبه برخی حقوق از طریق اظهارنامه نه

آن از تضییع کننده ی حق، بنا به جهات و موجباتی همانند گذشت مواعد قانونی و شمول مرور زمان از ذی حق سلب گردد، دیگر نمیتوان آن را حق نامید. حق تا زمانی معتبر و حق شناخته میشود که بتوان با مراجعه به دادگاه آن را تضمین نموده و از تباه کننده ی قواعد مربوط به مرور زمان در امور مدنی توسط شورای نگهبان و رد آن در امور مدنی بیشتر بر این پایه و نظریه استوار است که این مقررات حقوق مسلم و مکتسب افراد را تضییع میکند؛ خواه آن که آن را مسقط حق بشناسیم خواه سقوط حق اقامه دعوا را به همراه داشته باشد. مطالبه برخی حقوق از طریق اظهارنامه نه تنها موجب آغاز احتساب و محاسبه مدت مرور زمان می گردد، در مواردی نیز قطع مرور زمان را به دنبال خواهد داشت. در بند ۳ ماده ۷۴۱ ق.آ.د.م سابق در مورد استرداد اماناتی که محدود به مدت معینی نیست و همچنین راجع به تعهداتی که انجام آن مقید به مدت معینی نشده یا عند المطالبه باید به انجام برسد، از تاریخی که اظهارنامه رسمی ارسال میگردد مدت مرور زمان آن حقوق و تعهدات آغاز خواهد شد و همان زمان ارسال اظهارنامه مقطع آغازین احتساب مدت مرور زمان خواهد بود. در حقیقت در این دعاوی مطالبه از طریق ارسال اظهارنامه رسمی یا اقامه دعوا زمان استحقاق خواهان و ذی حق است و مدت مرور زمان این حقوق نیز از تاریخ استحقاق صاحب حق محاسبه و آغاز میشود. از سویی دیگر مطالبه حق از طریق ارسال اظهارنامه نیز در مقاطع و موارد مختلفی تأثیری وارونه و معکوس بر جای می گذارد. برای مثال پس از آغاز و جریان مرور زمان نسبت به حق خاصی برای این که بتوان این جریان را قطع کرده و مرور زمان را از بین برد، لازم است حق موضوع جریان مرور زمان را با ارسال اظهارنامه یا اقامه ی دعوا مطالبه نمود. اظهارنامه، طریق شایع و قاطع انقطاع مرور زمان است. انقطاع مرور زمان به معنی انتفاء و زوال جریان مرور زمان است. هنگامی که صاحب حق، در مدتی که مرور زمان جریان دارد یعنی پس از آغاز و تا پیش از پایان مدت و شمول مرور زمان، حق خود را با ارسال اظهارنامه ۱ فریدون نهرینی، آیین اثبات و دادرسی، مجموعه مقالات حقوقی، مقاله نقدی بر یک سخنرانی و بحثی پیرامون قوانین جدید دادرسی، انتشارات گنج دانش، چاپ اول، سال ۱۳۹۱، صص ۲۴ تا ۲۶. مطالبه میکند، مرور زمان از بین میرود و زائل میشود. ماده ۷۶۱ ق.آ.د.م سابق، انقطاع قانونی مرور زمان را از جمله شامل اقدام کسی اعلام داشته که به واسطه دادخواست یعنی اقامه دعوا یا اظهاریه قانونی یعنی اظهارنامه حق خود را مطالبه کرده باشد. این شخص کسی است که مرور زمان علیه او جریان دارد. در این خصوص ارسال اظهارنامه واجد همان اثری است که اقامه دعوا و تقدیم دادخواست در اصل دعوا به جای می گذارد؛ شمول مرور زمان نسبت به هر حقی، موجب می شود که اگر خوانده به آن استناد کند، دعوا قابلیت استماع خود را از دست می دهد و دادگاه به واسطه استناد خوانده به ایراد و شمول مرور زمان از استماع دعوا خودداری خواهد کرد. برای این که سایه ی مرور زمان بر سر دعوا ننشیند تا پیش از انقضای مدت مرور زمان و شمول آن بر دعوا خواهان باید دعوای خود را اقامه و مطرح سازد. طرح دعوا باعث می شود، مرور زمان قطع شود و از بین برود. اگر خواهان به هر دلیلی نخواهد دعوای خود را اقامه کند و به تعبیری دادخواهی نماید میتواند حتی بدون اقامه دعوا ولی به جای آن با ارسال اظهارنامه حق مورد دعوای خویش را مطالبه کند؛ این ترتیب یعنی تنظیم و ارسال اظهارنامه همان اثر اقامه دعوا را برای قطع مرور زمان و انتفاء آن جاری خواهد ساخت.